دکتر مهدی نخعی مقدم

تب معمولاً واکنش طبیعی بدن به عفونت یا التهاب است و در بسیاری از بیماری‌های ویروسی طی مدت کوتاهی برطرف می‌شود. زمانی که تب برای مدت طولانی ادامه پیدا کند یا پس از بررسی اولیه علت مشخصی برای آن پیدا نشود، نیاز به ارزیابی گسترده‌تر مطرح می‌شود.

اصطلاح تب با منشأ نامشخص یا FUO برای شرایط مشخصی به‌کار می‌رود که تب ادامه‌دار است و علت آن با ارزیابی معمول مشخص نشده است. همه تب‌های چندروزه در این گروه قرار نمی‌گیرند.

اهمیت FUO در این است که علت می‌تواند عفونت، بیماری التهابی و خودایمنی، بعضی بدخیمی‌ها یا حتی برخی داروها باشد. بنابراین شروع خودسرانه آنتی‌بیوتیک بدون تشخیص ممکن است مسیر بررسی را دشوارتر کند.

• عفونت‌های مخفی یکی از علل مهم هستند. آبسه‌های داخلی، سل، عفونت دریچه‌های قلب یا بعضی عفونت‌های مزمن ممکن است بدون علائم موضعی واضح فقط با تب تظاهر کنند.
• گروه دیگری از علل، بیماری‌های التهابی و روماتولوژیک هستند که بدون وجود عامل میکروبی باعث فعال شدن سیستم ایمنی و افزایش دمای بدن می‌شوند.
• بعضی سرطان‌ها و واکنش‌های دارویی نیز می‌توانند تب طول‌کشیده ایجاد کنند. به همین دلیل متخصص عفونی باید هم‌زمان احتمال عفونی و غیرعفونی بودن بیماری را بررسی کند.

• علامت اصلی، تب مکرر یا مداومی است که علت آن مشخص نشده است. لرز، تعریق شبانه، ضعف و بی‌اشتهایی نیز ممکن است همراه آن باشند.
• وجود علائمی مانند کاهش وزن، سرفه طولانی، درد موضعی، تورم مفصل یا تغییرات ادراری می‌تواند سرنخی درباره منبع بیماری ایجاد کند.
• در بعضی بیماران علامت مشخص دیگری وجود ندارد و همین موضوع باعث می‌شود شرح حال دقیق، معاینه و انتخاب هدفمند آزمایش‌ها اهمیت بیشتری پیدا کنند.

درمان باید بر اساس علت اصلی انجام شود. اگر عفونت مشخص شود، داروی مناسب با توجه به محل عفونت و عامل احتمالی انتخاب می‌شود.

در بیماری که وضعیت عمومی پایدار دارد، شروع چند آنتی‌بیوتیک بدون تشخیص ممکن است علائم را موقتاً تغییر دهد و پیدا کردن علت واقعی را دشوارتر کند.

اگر در بررسی‌ها علت غیرعفونی مطرح شود، بیمار برای ادامه ارزیابی به تخصص مرتبط ارجاع داده می‌شود.

• تبی که بدون علت واضح ادامه پیدا می‌کند یا پس از بهبود اولیه مرتب بازمی‌گردد، نیازمند بررسی است.
• تب همراه با کاهش وزن، تعریق شبانه، ضعف قابل‌توجه یا درد موضعی مداوم اهمیت بیشتری دارد.
• افرادی که سیستم ایمنی ضعیف دارند، داروهای سرکوب‌کننده ایمنی مصرف می‌کنند یا بیماری زمینه‌ای مهم دارند باید برای تب زودتر ارزیابی شوند.

• تب با منشأ نامشخص یک بیماری مستقل نیست و نمی‌توان برای همه موارد یک روش پیشگیری تعیین کرد.
• واکسیناسیون، درمان مناسب عفونت‌های شناخته‌شده و رعایت اصول بهداشتی می‌توانند از برخی علل عفونی جلوگیری کنند.
• پرهیز از مصرف خودسرانه و ناقص آنتی‌بیوتیک نیز اهمیت دارد، زیرا درمان نامناسب می‌تواند شکل بیماری را تغییر دهد و تشخیص بعدی را دشوارتر کند.

بعضی بیماران پس از پایان درمان دوباره دچار همان عفونت می‌شوند یا با وجود مصرف دارو، پاسخ درمانی مناسبی پیدا نمی‌کنند. در این شرایط باید مشخص شود مشکل واقعاً عود عفونت است یا بیماری زمینه‌ای دیگری همچنان باقی مانده است.

مقاومت دارویی زمانی ایجاد می‌شود که میکروب دیگر به دارویی که در گذشته روی آن مؤثر بوده پاسخ مناسبی ندهد. این مسئله در برخی عفونت‌های بیمارستانی و در افرادی که بارها آنتی‌بیوتیک مصرف کرده‌اند اهمیت بیشتری دارد.

درمان موفق فقط به پیدا کردن یک «آنتی‌بیوتیک قوی‌تر» وابسته نیست و گاهی باید علت زمینه‌ای عود عفونت نیز اصلاح شود.

• مصرف مکرر یا نامناسب آنتی‌بیوتیک می‌تواند با از بین بردن میکروب‌های حساس، فرصت بیشتری برای باقی ماندن انواع مقاوم ایجاد کند.
• در برخی بیماران یک عامل زمینه‌ای مانند آبسه، جسم خارجی، سنگ، انسداد یا نقص سیستم ایمنی باعث می‌شود عفونت مرتب بازگردد.
• در چنین شرایطی حتی انتخاب آنتی‌بیوتیک مناسب نیز بدون اصلاح عامل زمینه‌ای ممکن است نتیجه پایدار ایجاد نکند.

• علائم به محل عفونت وابسته‌اند و ممکن است شامل تب، سرفه، علائم ادراری یا عفونت‌های مکرر پوستی باشند.
• نکته مهم این است که بیماری پس از درمان دوباره بازمی‌گردد یا در زمان مورد انتظار بهبود پیدا نمی‌کند.
• در برخی موارد نیز کشت نشان می‌دهد عامل بیماری نسبت به چند داروی رایج مقاومت دارد.

در صورت امکان باید نمونه مناسب برای کشت تهیه شود تا مشخص شود عامل بیماری چیست و به کدام داروها حساس است.

پس از مشخص شدن نتیجه، درمان تا حد امکان به دارویی محدود می‌شود که برای همان میکروب و محل عفونت مناسب است.

اگر عامل زمینه‌ای مانند آبسه یا انسداد وجود داشته باشد، درمان آن نیز ضروری است و آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی ممکن است کافی نباشد.

• عود چندباره یک عفونت، عدم پاسخ به چند دوره درمان یا سابقه میکروب مقاوم از دلایل مهم مراجعه هستند.
• بیمارانی که بستری‌های متعدد یا سابقه مصرف طولانی آنتی‌بیوتیک دارند نیز ممکن است به ارزیابی دقیق‌تر نیاز داشته باشند.
• اگر هم‌زمان تب بالا، افت فشار یا کاهش سطح هوشیاری ایجاد شود، وضعیت نیازمند بررسی فوری است.

• مصرف آنتی‌بیوتیک فقط در صورت نیاز و تکمیل دوره درمان طبق تجویز اهمیت زیادی دارد.
• در عفونت‌های تکرارشونده باید علت زمینه‌ای پیدا و تا حد امکان اصلاح شود.
• رعایت اصول کنترل عفونت در بیمارستان‌ها و مراکز درمانی نیز یکی از راه‌های مهم کاهش انتقال میکروب‌های مقاوم است.

پنومونی عفونت بافت ریه است و می‌تواند توسط باکتری‌ها، ویروس‌ها یا عوامل دیگر ایجاد شود. در اثر التهاب، تبادل طبیعی اکسیژن در قسمت درگیر ریه ممکن است کاهش پیدا کند.

همه پنومونی‌ها به یک اندازه شدید نیستند. برخی بیماران با درمان سرپایی بهبود پیدا می‌کنند، در حالی که سالمندان، افراد دارای بیماری زمینه‌ای یا بیماران دارای افت اکسیژن ممکن است به بستری نیاز داشته باشند.

ارزیابی متخصص عفونی بیشتر زمانی اهمیت پیدا می‌کند که بیماری شدید، عودکننده یا مقاوم باشد یا انتخاب داروی مناسب به دلیل شرایط بیمار دشوارتر شده باشد.

• عفونت ریه می‌تواند در اثر باکتری یا ویروس ایجاد شود و نوع عامل بیماری‌زا بر انتخاب درمان اثر می‌گذارد.
• در برخی بیماران ورود ترشحات دهان یا محتویات معده به ریه زمینه پنومونی آسپیراسیون را فراهم می‌کند.
• بستری اخیر، مصرف آنتی‌بیوتیک و ضعف سیستم ایمنی نیز می‌توانند احتمال درگیری با میکروب‌های متفاوت یا مقاوم‌تر را افزایش دهند.

• تب، سرفه، خلط و تنگی نفس از علائم شایع هستند و بعضی بیماران درد قفسه سینه نیز دارند.
• در سالمندان ممکن است ضعف شدید یا تغییر سطح هوشیاری حتی بدون تب واضح دیده شود.
• کاهش اکسیژن و افزایش تلاش برای تنفس از علائمی هستند که شدت بیماری را بیشتر نشان می‌دهند.

در پنومونی باکتریایی، نوع آنتی‌بیوتیک بر اساس شدت بیماری، شرایط بیمار و احتمال میکروب‌های مختلف انتخاب می‌شود.

در عفونت ویروسی، آنتی‌بیوتیک همیشه مفید نیست و درمان باید با عامل بیماری تطبیق داشته باشد.

اگر بیمار دچار افت اکسیژن یا اختلال وضعیت عمومی باشد، ممکن است علاوه بر درمان عامل عفونت به اکسیژن و مراقبت بیمارستانی نیاز داشته باشد.

• تبی که با سرفه، تنگی نفس یا درد قفسه سینه همراه شده است نیازمند ارزیابی است.
• عدم بهبود با درمان اولیه یا عود عفونت نیز می‌تواند نیاز به بررسی بیشتر ایجاد کند.
• افت اکسیژن، کبودی، تنگی نفس شدید یا کاهش سطح هوشیاری از علائم اورژانسی هستند.

• واکسیناسیون مناسب، از جمله واکسن آنفلوانزا و در افراد واجد شرایط واکسن پنوموکوک، می‌تواند خطر برخی عفونت‌های تنفسی را کاهش دهد.
• ترک سیگار به حفظ عملکرد دفاعی دستگاه تنفسی کمک می‌کند.
• رعایت بهداشت دست و کاهش تماس با افراد مبتلا به عفونت‌های تنفسی نیز احتمال انتقال بسیاری از عوامل بیماری‌زا را کمتر می‌کند.

عفونت ادراری زمانی ایجاد می‌شود که میکروب‌ها در قسمت‌هایی از دستگاه ادراری رشد کنند. اگر عفونت فقط مثانه را درگیر کند معمولاً سیستیت ایجاد می‌شود، اما رسیدن میکروب به کلیه می‌تواند باعث پیلونفریت شود.

اصطلاح عفونت ادراری پیچیده بیشتر برای شرایطی استفاده می‌شود که عامل زمینه‌ای مانند انسداد، سنگ، سوند، ناهنجاری دستگاه ادراری یا بیماری مهم زمینه‌ای وجود دارد و خطر شکست درمان بیشتر است.

این بیماران ممکن است به بررسی دقیق‌تر، کشت ادرار و درمان طولانی‌تر یا متفاوتی نسبت به عفونت ساده مثانه نیاز داشته باشند.

• بیشتر عفونت‌ها زمانی ایجاد می‌شوند که باکتری‌ها از مجرای ادرار وارد مثانه شوند و در بعضی بیماران به سمت کلیه صعود کنند.
• سنگ یا انسداد می‌تواند تخلیه طبیعی ادرار را مختل کند و محیط مناسب‌تری برای رشد میکروب ایجاد کند.
• سوند ادراری نیز ممکن است زمینه تشکیل بیوفیلم و رشد باکتری‌های مقاوم‌تر را فراهم کند، به‌خصوص زمانی که مدت طولانی باقی بماند.

• سوزش، تکرر و فوریت ادرار در عفونت قسمت پایین دستگاه ادراری شایع هستند.
• در عفونت کلیه، تب، لرز، درد پهلو، تهوع و ضعف عمومی بیشتر دیده می‌شوند.
• افت فشار، گیجی یا کاهش سطح هوشیاری ممکن است نشان‌دهنده انتشار عفونت به خون و سپسیس باشند و وضعیت را اورژانسی کنند.

درمان معمولاً با نمونه‌گیری مناسب برای کشت آغاز می‌شود و سپس آنتی‌بیوتیک بر اساس شدت بیماری و عوامل خطر انتخاب می‌شود.

پس از آماده شدن نتیجه کشت و آنتی‌بیوگرام، در صورت امکان دارو به گزینه‌ای تغییر می‌کند که دقیق‌تر روی میکروب عامل اثر داشته باشد.

اگر انسداد ناشی از سنگ یا مشکل دیگری وجود داشته باشد، آنتی‌بیوتیک به‌تنهایی ممکن است کافی نباشد و برقراری جریان ادرار نیز ضروری باشد.

• تب و لرز همراه با درد پهلو نیاز به بررسی دارد، زیرا ممکن است عفونت به کلیه رسیده باشد.
• عود مکرر عفونت، وجود سنگ یا سوند و عدم پاسخ به درمان قبلی نیز دلایلی برای ارزیابی دقیق‌تر هستند.
• افت فشار، گیجی، کاهش ادرار یا بدتر شدن سریع وضعیت عمومی نیازمند مراجعه فوری است.

• در افراد مستعد، درمان عوامل زمینه‌ای مانند سنگ یا انسداد می‌تواند احتمال عود را کاهش دهد.
• سوند ادراری باید فقط در صورت ضرورت استفاده شود و در اولین زمان مناسب خارج شود.
• مصرف خودسرانه و مکرر آنتی‌بیوتیک برای هر علامت ادراری می‌تواند مقاومت میکروبی ایجاد کند و بهتر است تشخیص پیش از درمان مشخص شود.

سل یک بیماری عفونی ناشی از باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس است. ریه شایع‌ترین محل درگیری است، اما بیماری می‌تواند اعضای دیگری مانند غدد لنفاوی، استخوان یا سیستم عصبی را نیز درگیر کند.

برخی افراد پس از تماس با میکروب دچار عفونت نهفته سل می‌شوند و هیچ علامتی ندارند. در این حالت باکتری در بدن وجود دارد، اما بیماری فعال ایجاد نکرده است.

سل فعال زمانی ایجاد می‌شود که میکروب شروع به تکثیر کند و علائم بالینی ظاهر شوند. تشخیص و درمان مناسب برای سلامت بیمار و جلوگیری از انتقال بیماری اهمیت دارد.

• سل ریوی فعال می‌تواند از طریق ذرات بسیار ریز تنفسی از فرد بیمار به دیگران منتقل شود.
• پس از ورود میکروب به بدن، سیستم ایمنی در بسیاری از افراد عفونت را مهار می‌کند و بیماری به حالت نهفته باقی می‌ماند.
• ضعف سیستم ایمنی می‌تواند احتمال تبدیل عفونت نهفته به سل فعال را افزایش دهد.

• سرفه طولانی، تب، تعریق شبانه و کاهش وزن از علائم شناخته‌شده سل ریوی هستند.
• گاهی خلط خونی یا درد قفسه سینه نیز ایجاد می‌شود.
• سل خارج ریوی علائم متفاوتی دارد و بسته به عضو درگیر ممکن است با تورم غدد لنفاوی، درد استخوان یا علائم عصبی ظاهر شود.

درمان سل معمولاً با ترکیبی از چند دارو انجام می‌شود و چندین ماه ادامه پیدا می‌کند.

مصرف هم‌زمان چند دارو برای جلوگیری از ایجاد مقاومت و از بین بردن جمعیت‌های مختلف باکتری ضروری است.

قطع زودهنگام یا مصرف نامنظم دارو می‌تواند باعث شکست درمان و ایجاد سل مقاوم به دارو شود؛ بنابراین پایبندی به برنامه درمان اهمیت زیادی دارد.

• سرفه طول‌کشیده همراه با کاهش وزن، تعریق شبانه یا تب باید بررسی شود.
• تماس نزدیک با فرد مبتلا به سل فعال نیز ممکن است نیاز به غربالگری داشته باشد.
• افراد دارای ضعف سیستم ایمنی در صورت تماس با بیمار مبتلا به سل نیازمند توجه بیشتری هستند.

• تشخیص و درمان سریع سل فعال یکی از مهم‌ترین اقدامات برای جلوگیری از انتقال است.
• در محیط‌های پرخطر، تهویه مناسب و رعایت اصول کنترل عفونت اهمیت دارند.
• افرادی که عفونت نهفته سل دارند ممکن است بر اساس میزان خطر به درمان پیشگیرانه نیاز داشته باشند تا احتمال تبدیل آن به سل فعال کاهش پیدا کند.

هپاتیت B و C دو عفونت ویروسی مهم کبد هستند که می‌توانند باعث التهاب طولانی‌مدت این عضو شوند. هر دو بیماری ممکن است برای مدت زیادی بدون علامت باقی بمانند.

با وجود شباهت در محل درگیری، رفتار این دو ویروس و اهداف درمان یکسان نیستند. در هپاتیت B ممکن است هدف اصلی کنترل تکثیر ویروس و جلوگیری از آسیب بیشتر کبد باشد، در حالی که هپاتیت C در بسیاری از بیماران با داروهای جدید قابلیت درمان کامل دارد.

اگر عفونت مزمن کنترل نشود، احتمال فیبروز، سیروز و سایر عوارض کبدی افزایش پیدا می‌کند.

• هپاتیت B می‌تواند از طریق خون و تماس جنسی منتقل شود و همچنین انتقال از مادر آلوده به نوزاد یکی از مسیرهای مهم است.
• هپاتیت C بیشتر از طریق تماس با خون آلوده منتقل می‌شود.
• پس از ورود ویروس، واکنش سیستم ایمنی و تداوم عفونت می‌توانند باعث التهاب و آسیب تدریجی سلول‌های کبد شوند.

• بسیاری از بیماران مبتلا به عفونت مزمن هیچ علامتی ندارند و بیماری هنگام آزمایش خون تشخیص داده می‌شود.
• در عفونت حاد ممکن است خستگی، تهوع، کاهش اشتها، درد شکم و زردی ایجاد شوند.
• در بیماری پیشرفته کبدی، تجمع مایع در شکم ، خونریزی گوارشی یا اختلال هوشیاری ممکن است ایجاد شوند و نشان‌دهنده عارضه جدی باشند.

در هپاتیت B همه بیماران بلافاصله به دارو نیاز ندارند و تصمیم درمان بر اساس میزان فعالیت ویروس، آنزیم‌های کبدی و وضعیت بافت کبد انجام می‌شود.

در صورت نیاز، داروهای ضدویروس می‌توانند تکثیر ویروس هپاتیت B را مهار کنند و خطر آسیب کبدی را کاهش دهند.

در هپاتیت C، داروهای ضدویروس مستقیم در بسیاری از بیماران می‌توانند عفونت را به‌طور کامل درمان کنند. انتخاب رژیم به وضعیت کبد و شرایط بیمار بستگی دارد.

• مثبت شدن آزمایش هپاتیت نیازمند تفسیر دقیق است و یک نتیجه مثبت همیشه به معنی عفونت فعال نیست.
• افرادی که تماس خونی پرخطر داشته‌اند یا شریک جنسی مبتلا به هپاتیت B دارند نیز ممکن است به غربالگری نیاز داشته باشند.
• بیمار مبتلا به هپاتیت مزمن باید حتی در صورت نداشتن علامت طبق برنامه پیگیری شود.

• برای هپاتیت B واکسن مؤثر وجود دارد و واکسیناسیون یکی از مهم‌ترین راه‌های پیشگیری است.
• عدم استفاده مشترک از سرنگ و وسایل آلوده به خون و رعایت اصول ایمنی در اقدامات پزشکی و آرایشی نیز اهمیت دارد.
• برای هپاتیت C واکسن در دسترس نیست و پیشگیری بیشتر بر جلوگیری از تماس با خون آلوده تمرکز دارد.

عفونت پوست و بافت نرم می‌تواند از یک عفونت سطحی کوچک تا سلولیت گسترده، آبسه یا عفونت‌های عمقی و خطرناک متفاوت باشد.

در سلولیت، پوست معمولاً قرمز، گرم، متورم و دردناک می‌شود. در آبسه، تجمع چرک در یک فضای محدود ایجاد می‌شود.

تشخیص تفاوت میان سلولیت، آبسه و سایر بیماری‌های التهابی پوست اهمیت دارد، زیرا درمان آن‌ها یکسان نیست.

• باکتری‌ها ممکن است از طریق بریدگی کوچک، زخم، ترک پوستی یا محل تزریق وارد بافت شوند.
• دیابت، اختلال گردش خون و ضعف سیستم ایمنی احتمال عفونت شدیدتر را افزایش می‌دهند.
• در بعضی آبسه‌ها، باکتری‌های مقاوم مانند برخی انواع استافیلوکوک می‌توانند عامل بیماری باشند و انتخاب درمان را دشوارتر کنند.

• قرمزی، گرمی، تورم و درد از علائم معمول سلولیت هستند.
• آبسه بیشتر با یک ناحیه برجسته و دردناک همراه است که ممکن است حاوی چرک باشد.
• گسترش سریع قرمزی، تب بالا، درد بسیار شدید یا ایجاد تاول و تغییر رنگ پوست می‌تواند نشان‌دهنده عفونت عمیق‌تر و جدی‌تر باشد.

در سلولیت باکتریایی معمولاً آنتی‌بیوتیک بر اساس شدت و عوامل خطر انتخاب می‌شود.

در آبسه، تخلیه چرک بخش مهم درمان است و در بسیاری از موارد دارو به‌تنهایی مشکل را برطرف نمی‌کند.

در بیمار دیابتی یا دارای نقص ایمنی، آستانه بررسی و درمان جدی‌تر پایین‌تر است، زیرا عفونت ممکن است سریع‌تر گسترش پیدا کند.

• قرمزی دردناکی که در حال گسترش است یا با تب همراه شده است باید بررسی شود.
• وجود آبسه، زخم عفونی در فرد دیابتی یا عدم پاسخ به درمان قبلی نیز نیاز به ارزیابی دارد.
• درد بسیار شدید، افت فشار، گیجی یا تغییر رنگ سریع پوست نیازمند مراجعه فوری است.

• تمیز نگه داشتن زخم‌ها و پوشاندن مناسب آن‌ها می‌تواند خطر ورود باکتری را کاهش دهد.
• کنترل مناسب دیابت در کاهش خطر عفونت و بهبود ترمیم زخم اهمیت دارد.
• افرادی که دچار عفونت‌های عودکننده پوست هستند ممکن است به بررسی عوامل زمینه‌ای و برنامه پیشگیری اختصاصی نیاز داشته باشند.