دکتر آرش امیدتبریزی

داخل چشم انسان، درست پشت مردمک، یک عدسی شفاف و زلال وجود دارد (دقیقاً مانند عدسی دوربین عکاسی). وظیفه اصلی این عدسی، عبور دادن نور و متمرکز کردن آن روی شبکیه است تا ما بتوانیم تصاویر را کاملاً شفاف و واضح ببینیم. وقتی این عدسی شفاف به مرور زمان کدر، تار و مات می‌شود، بیماری آب‌مروارید (Cataract) اتفاق می‌افتد. در این حالت، بیمار محیط اطراف را به‌گونه‌ای می‌بیند که انگار از پشت یک شیشه بخارگرفته، تار یا مه‌آلود به تصاویر نگاه می‌کند.

عدسی چشم عمدتاً از آب و پروتئین ساخته شده است. این پروتئین‌ها به گونه‌ای کنار هم قرار گرفته‌اند که شفافیت عدسی را حفظ کنند. اما با بالا رفتن سن یا تحت تأثیر عوامل مختلف، ساختار این پروتئین‌ها تغییر کرده، به یکدیگر می‌چسبند و نقاط کدر ایجاد می‌کنند. مهم‌ترین دلایل بروز آب‌مروارید: کهولت سن (شایع‌ترین علت): با بالا رفتن سن (معمولاً بالای ۶۰ سال)، عدسی چشم کم‌کم انعطاف‌پذیری و شفافیت اولیه خود را از دست می‌دهد. ابتلا به دیابت (قند خون بالا): میزان بالای قند خون باعث تغییر در ساختار شیمیایی عدسی و کدر شدن سریع‌تر آن می‌شود. ضربه‌ها و آسیب‌های چشمی: وارد آمدن ضربه مستقیم به چشم (حتی آسیب‌های قدیمی در دوران کودکی). مواجهه طولانی‌مدت با نور آفتاب: اشعه ماوراء بنفش (UV) خورشید به پروتئین‌های عدسی آسیب می‌زند. مصرف طولانی‌مدت برخی داروها: به‌ویژه داروهای کورتونی (نظیر پردنیزولون و دگزامتازون به صورت قرص یا قطره). سابقه خانوادگی و عوامل ژنتیکی. مصرف سیگار و دخانیات. آب‌مروارید مادرزادی: بروز آب‌مروارید در برخی نوزادان به دلیل عفونت‌های دوران بارداری مادر.

آب‌مروارید بیماریِ بدون دردی است و معمولاً به صورت بسیار آرام و تدریجی پیشرفت می‌کند. مهم‌ترین علائم آن عبارت‌اند از: تاری و مه‌آلود شدن دید: احساس وجود یک پرده تار دائمی در برابر چشم. حساسیت شدید به نور و درخشش (Glares): آزاردهنده بودن نور چراغ‌ها در شب یا نور آفتاب برای چشم. دیدن هاله اطراف منابع نور: مشاهده حلقه‌های نورانی دور چراغ‌های خیابان هنگام رانندگی در شب. کاهش دید در نور کم: سخت‌تر شدن مطالعه یا رانندگی در محیط‌های کم‌نور. کم‌رنگ یا زرد به نظر رسیدن رنگ‌ها: کاهش شفافیت و زنده بودن رنگ‌های اطراف. تغییرات مداوم و زودبه‌زود شماره عینک. دوتایی دیدن اشیاء (با یک چشم).

تنها و قطعی‌ترین روش درمان آب‌مروارید، جراحی است. هیچ‌گونه قطره، قرص، ورزش چشمی یا داروی گیاهی نمی‌تواند عدسی کدرشده را دوباره شفاف کند. با این حال، جای هیچ نگرانی وجود ندارد؛ زیرا جراحی آب‌مروارید یکی از سریع‌ترین، بی‌خطرترین و موفق‌ترین عمل‌های جراحی در سراسر جهان محسوب می‌شود. بهترین زمان برای انجام جراحی آب‌مروارید کی است؟ هر زمانی که تاری دید یا مشکلات چشمی باعث اختلال در کیفیت زندگی، رانندگی، مطالعه، کار با گوشی یا انجام کارهای روزمره فرد شود، زمان مناسب برای انجام جراحی فرا رسیده است.

اگرچه نمی‌توان جلوی روند طبیعی افزایش سن را گرفت، اما با رعایت نکات زیر می‌توان شروع یا پیشرفت آب‌مروارید را سال‌ها به تأخیر انداخت: استفاده مداوم از عینک آفتابی استاندارد: عینکی که ۱۰۰٪ از چشم در برابر اشعه‌های مضر UV محافظت کند. کنترل دقیق قند خون: حفظ میزان قند خون در محدوده نرمال (در صورت ابتلا به دیابت). تغذیه سالم و سرشار از آنتی‌اکسیدان: مصرف سبزیجات برگی (مانند اسفناج)، میوه‌های تازه و ویتامین‌های C و E. پرهیز از مصرف سیگار و قلیان. خودداری از مصرف خودسرانه قطره‌ها و قرص‌های کورتونی. انجام معاینات دوره‌ای و منظم چشمی: به‌ویژه برای تمامی افراد بالای ۴۰ سال.

در جراحی مدرن آب‌مروارید که به آن فاکو (Phacoemulsification) گفته می‌شود، نیازی به استفاده از تیغ‌های جراحی بزرگ یا بی‌هوشی عمومی و سنگین نیست. در این روش، جراح ابتدا برشی بسیار میکروسکوپی (حدود ۲ میلی‌متر) روی قرنیه ایجاد می‌کند. سپس با استفاده از امواج مافوق صوت (اولتراسوند)، عدسی کدرشده و کهنه خرد و تخلیه می‌شود و در نهایت، یک عدسی شفاف، تاشو و دائمی داخل چشم قرار می‌گیرد. چه کسانی کاندیدای جراحی آب‌مروارید هستند؟ به طور کلی، افرادی که شرایط زیر را تجربه می‌کنند، کاندیدای مناسبی برای جراحی آب‌مروارید (کاتاراکت) هستند: کاهش کیفیت زندگی: تاری دید مانع انجام فعالیت‌های روزمره مانند مطالعه، رانندگی (به‌ویژه در شب)، تماشای تلویزیون یا تشخیص چهره افراد شود. افت دید غیرقابل اصلاح با عینک: تغییر شماره عینک دیگر نتواند دید شفافی برای بیمار ایجاد کند. ایجاد خطرات جانبی: تاری دید باعث اختلال در تعادل یا افزایش ریسک زمین‌خوردن (به‌خصوص در افراد سالمند) شود. جلوگیری از عوارض بعدی: آب‌مروارید به‌قدری سفت یا متورم شده باشد که خطر بالا رفتن فشار چشم و ابتلا به آب‌سیاه (گلوکوم) را ایجاد کند. اقدامات و نکات مهم قبل، حین و بعد از جراحی آب‌مروارید چیست؟ ۱. اقدامات قبل از عمل (آماده‌سازی) تعیین شماره عدسی (بیومتری): با یک عکس‌برداری ساده و دقیق، شماره عدسی مصنوعیِ مناسب برای کاشت داخل چشم محاسبه می‌شود. کنترل بیماری‌های زمینه‌ای: میزان فشار خون و قند خون (به‌ویژه در بیماران دیابتی) باید کاملاً تنظیم و کنترل شود. بررسی داروهای مصرفی: در صورت مصرف داروهای رقیق‌کننده خون (مانند آسپرین یا وارفارین) یا داروهای پروستات، حتماً باید موضوع را به پزشک اطلاع دهید. استفاده از قطره‌های پیشگیرانه: ممکن است جراح از ۱ تا ۳ روز قبل از عمل، قطره‌های آنتی‌بیوتیک یا ضدالتهاب تجویز کند. شستشوی صورت: شب قبل و صبح روز عمل، صورت و پلک‌ها را با شامپو بچه بشویید. ۲. مراقبت‌های حین عمل بدون بیهوشی و بدون درد: عمل معمولاً تنها با قطره بی‌حسی انجام می‌شود (حتی نیازی به تزریق آمپول دور چشم نیست). مدت زمان بسیار کوتاه: کل روند جراحی برای هر چشم حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه طول می‌کشد. آنچه بیمار احساس می‌کند: بیمار هیچ‌گونه درد یا حس ناخوشایندی ندارد و فقط نورهای رنگی یا سایه حرکت دست جراح را می‌بیند. عدم نیاز به بستری: بیمار پس از حدود نیم ساعت استراحت در کلینیک، مرخص شده و به منزل بازمی‌گردد. ۳. مراقبت‌های حیاتی بعد از عمل بهبودی سریع و دست‌یابی به دید شفاف، به رعایت دقیق نکات زیر بستگی دارد: استفاده منظم از قطره‌ها: قطره‌های آنتی‌بیوتیک و کورتونی طبق دستور دقیق پزشک مصرف شوند (حتماً دست‌های خود را قبل از مصرف قطره بشویید). خودداری از مالش چشم (مهم‌ترین اصل): تا چند هفته مطلقاً نباید به چشم فشاری وارد شود یا مالیده شود. استفاده از شیلد (محافظ چشمی): هنگام خواب تا یک هفته حتماً از شیلد محافظ استفاده کنید تا از برخورد ناخواسته دست با چشم جلوگیری شود. پرهیز از تماس آب و شامپو با چشم: تا ۳ الی ۵ روز نباید آب وارد چشم شود (استحمام از گردن به پایین مانعی ندارد). استفاده از عینک آفتابی: هنگام خروج از منزل حتماً از عینک آفتابی استفاده کنید؛ چراکه چشم تا مدتی به نور حساس‌تر است. پرهیز از فشار و خم شدن: از دولا شدن زیاد، برداشتن اجسام سنگین (بالای ۵ کیلوگرم) و عطسه یا سرفه شدید خودداری کنید تا فشار داخل چشم افزایش نیابد.

جراحی آب‌مروارید یکی از ایمن‌ترین جراحی‌های دنیاست (با میزان موفقیت بالای ۹۸٪)؛ اما مانند هر جراحی دیگری ممکن است با عوارض بسیار نادری همراه باشد: عوارض موقت و خفیف (شایع و قابل درمان) سوزش، خارش و احساس وجود شن یا جسم خارجی در چشم (معمولاً با قطره‌های چشمی برطرف می‌شود). تاری دید موقت یا التهاب خفیف چشم در چند روز نخست. حساسیت به نور یا دیدن هاله اطراف نورها. عوارض جدی‌تر اما بسیار نادر عفونت داخل چشم (Endophthalmitis): نادرترین اما مهم‌ترین عارضه (احتمال کمتر از ۱ در ۱۰۰۰) است؛ به همین دلیل مصرف منظم قطره‌های آنتی‌بیوتیک و تمیز نگه داشتن چشم حیاتی است. ورم مرکز شبکیه (ادم ماکولا): به‌ویژه در بیماران دیابتی رخ می‌دهد که با قطره یا تزریق تخصصی درمان می‌شود. پارگی کپسول خلفی عدسی: افتادن بخشی از عدسی که جراح با تکنیک‌های پیشرفته آن را مدیریت و جمع‌آوری می‌کند. جابه‌جایی یا عدم قرارگیری درست عدسی کاشته‌شده. چه کسانی در معرض خطر بیشتری قرار دارند؟ (عوامل پرخطر) افرادی که دارای شرایط زیر هستند، باید قبل و بعد از عمل تحت مراقبت و ارزیابی دقیق‌تری قرار گیرند: افراد مبتلا به دیابت پیشرفته (افزایش ریسک ورم شبکیه بعد از عمل).

مبتلایان به بیماری آب‌سیاه (گلوکوم). افرادی با سابقه ضربه شدید به چشم یا جراحی‌های چشمی قبلی.

عیوب انکساری (Refractive Errors) از شایع‌ترین اختلالات چشم‌پزشکی هستند که باعث کاهش عملکرد بینایی و بروز علائمی مانند تاری دید، خستگی، سوزش چشم و دوبینی می‌شوند. برای درک ساده مکانیسم بینایی، کره چشم را مانند یک دوربین عکاسی دقیق تصور کنید که در جلوی آن یک عدسی زلال قرار گرفته است. زمانی که به یک جسم نگاه می‌کنیم، پرتوهای نور پس از بازتاب از جسم، وارد چشم شده و از این عدسی عبور می‌کنند. وظیفه عدسی در یک چشم سالم این است که تمامی پرتوهای نور را جمع‌آوری کرده و آن‌ها را به صورت یک نقطه دقیق، درست روی شبکیه (پرده حساس به نور در بخش پشتی چشم) متمرکز کند. هنگامی که این فرایند به درستی انجام شود، تصویری شفاف و واضح در مغز شکل می‌گیرد. اما اگر به هر دلیلی (مانند تغییر شکل قرنیه یا تغییر طول کره چشم) این فرآیند متمرکزسازی نور مختل شود و پرتوها به جای تمرکز روی شبکیه، در جلوی آن، پشت آن یا به صورت پخش‌شده فرود آیند، فرد دچار عیوب انکساری چشم می‌شود. این اختلال می‌تواند فعالیت‌های روزمره فرد را مختل کرده و تحت تأثیر عواملی همچون ژنتیک، سبک زندگی یا افزایش سن رخ دهد.

علامت‌های عیوب انکساری معمولاً به دو دسته علائم بینایی و رفتاری/جسمی تقسیم می‌شوند: علائم دیداری و جسمی در بزرگسالان: تاری دید و کاهش شفافیت تصویر در فواصل دور یا نزدیک. دوبینی خفیف یا سایه‌دار دیدن اشیاء. دیدن هاله یا شعاع‌های نورانی در اطراف چراغ‌ها (به‌ویژه هنگام رانندگی در شب). تنگ کردن چشم‌ها (ریز کردن چشم) برای فوکوس بهتر روی نوشته‌ها یا تصاویر. خستگی، سوزش و قرمزی چشم پس از مدت کوتاهی مطالعه یا کار با گوشی و رایانه. سردردهای مداوم در ناحیه پیشانی، گیجگاه یا پشت چشم‌ها. حساسیت زیاد به نور شدید آفتاب یا روشنایی محیط (فوتوفوبیا). علائم عیوب انکساری در کودکان: کودکان معمولاً قادر به بیان مشکلات بینایی خود نیستند؛ بنابراین توجه به رفتارهای زیر توسط والدین بسیار اهمیت دارد: نزدیک نشستن به صفحه تلویزیون یا نگه‌داشتن کتاب بسیار نزدیک به صورت. تنگ کردن چشم‌ها برای دیدن اشیاء دور. مالش مداوم و مکرر چشم‌ها. بستن یا پوشاندن یکی از چشم‌ها هنگام نگاه کردن به تصاویر. انحراف چشم (لوچی) یا پلک زدن‌های مداوم و غیرطبیعی در محیط‌های روشن.

هر عاملی که باعث شود نور دقیقاً روی نقطه طلایی شبکیه متمرکز نشود، عامل بروز عیوب انکساری است. مهم‌ترین دلایل عبارت‌اند از: تغییر طول کره چشم: بزرگ‌تر یا کوچک‌تر بودن طول چشم از حد استاندارد (عامل اصلی بروز نزدیک‌بینی و دوربینی). تغییر شکل و انحنای قرنیه: عدم کروی بودن سطح قرنیه (عامل اصلی بروز آستیگماتیسم). افزایش سن و کاهش انعطاف‌پذیری چشم: سفت شدن عدسی طبیعی چشم با بالا رفتن سن (عامل بروز پیرچشمی). آسیب‌ها و بیماری‌های ساختاری قرنیه: نظیر ابتلا به قوز قرنیه (کراتوکنوس). عوامل ژنتیکی، سابقه خانوادگی و سبک زندگی (مانند کار طولانی‌مدت با صفحات دیجیتال).

عیوب انکساری چشم (نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم) باعث می‌شوند نور به درستی روی شبکیه متمرکز نشود و تصویر تاری ایجاد گردد. برای اصلاح این مشکل و دستیابی به بینایی شفاف، ۴ روش اصلی در پزشکی امروزی وجود دارد: ۱. استفاده از عینک طبی (روش سنتی و ایمن) استفاده از عینک همچنان ساده‌ترین، دسترس‌پذیرترین و ابتدایی‌ترین روش اصلاح عیوب انکساری است. مزایا: بدون هیچ‌گونه عارضه جانبی جراحی، مقرون‌به‌صرفه و مناسب برای تمامی گروه‌های سنی. ۲. استفاده از لنزهای تماسی (Contact Lenses) لنزهای تماسی، لایه‌های بسیار نازکی از جنس پلاستیک یا سیلیکون‌هیدروجل هستند که مستقیماً روی قرنیه قرار می‌گیرند و عیوب انکساری را تا حد امکان پوشش می‌دهند. مزایا: ارائه دید طبیعی‌تر و میدان دید گسترده‌تر، عدم تغییر در ظاهر فرد و زیبایی بیشتر نسبت به عینک. معایب: نیاز به مراقبت و بهداشت بسیار بالا، محدودیت زمان استفاده و احتمال بروز عفونت‌های شدید قرنیه (زخم قرنیه) در صورت عدم رعایت بهداشت. ۳. جراحی‌های لیزری اصلاح دید و حذف دائمی عینک در این روش‌ها، انحنای قرنیه به وسیله لیزر به شکل دلخواه تغییر داده می‌شود تا نور دقیقاً روی شبکیه متمرکز شده و کیفیت بینایی به بالاترین حد ممکن برسد. جراحی‌های لیزری بر اساس شرایط قرنیه و چشم بیمار، با تکنیک‌های متفاوتی انجام می‌شوند: فمتولیزیک (Femto-LASIK): جراحی پیشرفته و تمام‌لیزری بدون نیاز به تیغ جراحی. لیزیک (LASIK): روش کلاسیک و محبوب برای بازگشت سریع دید. پی‌آرکی (PRK) و ترانس پی‌آرکی (Trans-PRK): روش‌های ایمن بدون ایجاد فلپ و به صورت ۱۰۰٪ لیزری، بسیار مناسب برای ورزشکاران و قرنیه‌های نازک. اسمایل (SMILE): جدیدترین نسل جراحی‌های لیزری با برشی میکروسکوپی و حداقل عوارض خشکی چشم. (هر یک از این روش‌ها تخصصی را در بخش‌های مجزای سایت به‌طور کامل و مفصل توضیح داده‌ایم) ۴. کاشت لنزهای داخل چشمی (فیکیک یا Phakic IOL) در افرادی که نمره چشم بسیار بالایی دارند یا ضخامت قرنیه آن‌ها برای جراحی‌های لیزری کافی نیست، لنزهای ظریف و دائمیِ مخصوصی در داخل چشم (پشت عنبیه یا جلوی عدسی طبیعی) کاشته می‌شود تا بدون آسیب به قرنیه، دید کامل و شفافی ایجاد گردد.

جراحی لیزیک (LASIK) یکی از محبوب‌ترین، سریع‌ترین و شناخته‌شده‌ترین روش‌های جراحی لیزری چشم برای اصلاح عیوب انکساری و خداحافظی دائمی با عینک است. در این روش، شکل انحنای قرنیه به‌گونه‌ای تغییر می‌یابد که نور پس از عبور از آن، دقیقاً روی شبکیه متمرکز شده و تصویری شفاف و واضح ایجاد کند.

نزدیک‌بینی (Myopia): در افرادی که نور در جلوی شبکیه متمرکز شده و دیدن اشیاء دور برای آن‌ها دشوار است. دوربینی (Hyperopia): در افرادی که نور در پشت شبکیه متمرکز شده و دیدن اشیاء نزدیک برای آن‌ها سخت می‌شود. آستیگماتیسم (Astigmatism): در افرادی که قرنیه دارای انحنای نامنظم بوده و دید اشیاء دور و نزدیک را دچار تاری یا سایه می‌کند.

این عمل به صورت سرپایی و در طی چند مرحله بسیار سریع (حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه برای هر دو چشم) انجام می‌شود: 1. بی‌حسی و آماده‌سازی: ابتدا چند قطره بی‌حسی در چشم ریخته می‌شود تا در طول عمل هیچ‌گونه دردی احساس نشود. 2. ایجاد و بلند کردن فلپ: جراح با ابزاری بسیار ظریف و دقیق (میکروکراتوم)، یک لایه بسیار نازک و میکروسکوپی (فلپ) از سطح قرنیه بلند کرده و به آرامی کنار می‌زند. 3. تراش قرنیه با لیزر اگزایمر: لیزر مخصوص در چند ثانیه، بر اساس نمره دقیق چشم بیمار، انحنای قرنیه را تراش داده و اصلاح می‌کند. 4. بازگرداندن لایه فلپ: لایه نازک برداشته‌شده دوباره در جای اولیه خود قرار داده می‌شود و به دلیل خاصیت چسبندگی طبیعی قرنیه، بدون نیاز به هیچ‌گونه بخیه با سرعت ترمیم می‌شود.

رهایی دائمی از عینک و لنز تماسی. سرعت بالای عمل: کل فرایند جراحی تنها ۱۰ تا ۱۵ دقیقه زمان می‌برد. بهبودی و بازگشت بسیار سریع دید: اغلب افراد ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت به دید شفاف و کامل می‌رسند. بدون درد و بدون نیاز به بخیه. پایداری و ماندگاری نتایج.

خشکی چشم موقت: یکی از شایع‌ترین عوارض اولیه است که ممکن است چند هفته تا چند ماه طول بکشد و نیازمند مصرف قطره اشک مصنوعی است. اختلالات دید در شب: احساس دیدن هاله یا پخش نور در اطراف روشنایی‌ها در محیط‌های کم‌نور. مشکلات مربوط به فلپ: احتمال جابه‌جایی یا چین‌خوردگی لایه برداشته‌شده در صورت وارد آمدن ضربه بسیار شدید به چشم. احتمال نیاز به عمل تکمیلی (اصلاح مجدد): در درصد بسیار کمی از افراد ممکن است نیازمند لیزر مجدد برای رسیدن به دید کامل باشد.

جراحی لیزیک برای همه افراد مناسب نیست. موانع انجام این عمل به دو دسته مطلق (ممنوعیت کامل) و نسبی (نیازمند به تعویق افتادن یا تغییر روش) تقسیم می‌شوند: ۱. موانع مطلق (مواردی که نباید تحت عمل لیزیک قرار گیرند) قرنیه نازک یا غیرطبیعی: اگر ضخامت قرنیه کمتر از حد مجاز باشد، تراش دادن آن خطر بروز عارضه خطرساز قوز قرنیه (اکتازی) را به همراه دارد. ابتلا به قوز قرنیه (کراتوکنوس): حتی در صورتی که قوز قرنیه بسیار خفیف یا پنهان باشد، لیزیک آن را به شدت بدتر کرده و موجب تاری دید شدید می‌شود. بیماری‌های خودایمنی پیشرفته: نظیر لوپوس، روماتیسم مفصلی، نقرس و بیماری‌های مبتلاکننده سیستم ایمنی مانند HIV. بیماری‌های چشمی پیشرفته: شامل آب‌سیاه (گلوکوم)، آب‌مروارید (کاتاراکت) و عفونت‌های فعال چشمی.

ناپایدار بودن نمره چشم: تغییر بیش از ۰.۵ دیوپتر در نمره چشم طی یک سال گذشته. سن زیر ۱۸ سال: به دلیل ادامه رشد کره چشم و احتمال تغییر نمره. بارداری و شیردهی: به دلیل تغییرات هورمونی اثرگذار بر قرنیه و عوارض داروها بر جنین یا نوزاد. خشکی چشم شدید و مزمن. نمره چشم بسیار بالا: نزدیک‌بینی بالای ۸ تا ۱۰ دیوپتر یا دوربینی بالای ۴ تا ۵ دیوپتر. مردمك چشم بسیار بزرگ در تاریکی. ورزشکاران حرفه‌ای در ورزش‌های پربرخورد و رزمی: به دلیل خطر جابه‌جایی فلپ.

فمتولیزیک (Femto-LASIK) یک روش پیشرفته، تمام‌لیزری و بدون نیاز به تیغ جراحی برای اصلاح عیوب انکساری چشم (نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم) و حذف دائمی عینک است. در واقع فمتولیزیک، نسل جدیدتر، دقیق‌تر و ایمن‌تر جراحی لیزیک سنتی به شمار می‌رود که در آن خطاهای انسانی ناشی از ابزارهای مکانیکی (تیغ‌های برش قرنیه یا میکروکراتوم) به صفر رسیده است. مراحل انجام عمل فمتولیزیک چگونه است؟ این جراحی طی دو مرحله اصلی و با استفاده از دو دستگاه لیزر مجزا و پیشرفته انجام می‌پذیرد: 1. مرحله اول: ایجاد فلپ با لیزر فمتوسکند (مرحله بدون تیغ): ابتدا قطره بی‌حسی در چشم ریخته می‌شود. سپس لیزر کامپیوترانه فمتوسکند با شلیک میلیون‌ها پالس نوری دقیق در چند ثانیه، یک لایه فوق‌العاده نازک و میکروسکوپی (فلپ) از سطح قرنیه جدا می‌کند و این لایه به آرامی کنار زده می‌شود. 2. مرحله دوم: اصلاح نمره چشم با لیزر اگزایمر: در این مرحله، لیزر اگزایمر بر اساس نمره دقیق چشم بیمار، بافت زیرین قرنیه را تراش داده و انحنای آن را اصلاح می‌کند تا نور دقیقاً روی شبکیه متمرکز شود. 3. بازگرداندن لایه فلپ: در نهایت، لایه نازک برداشته‌شده به جای اولیه خود بازگردانده می‌شود و به دلیل خاصیت چسبندگی طبیعی قرنیه، بدون نیاز به هیچ‌گونه بخیه با سرعت جوش می‌خورد.

مزایای فمتولیزیک نسبت به لیزیک سنتی امنیت و دقت فوق‌العاده بالا: حذف کامل تیغ جراحی مکانیکی و کاهش احتمال خطای انسانی. کاهش عوارض مربوط به فلپ: ایجاد لایه نازک‌تر و یکنواخت‌تر روی قرنیه. امکان عمل برای قرنیه‌های نازک‌تر: به دلیل ضخامت بسیار کم فلپ ایجادی توسط لیزر فمتو. بهبودی و بازگشت بسیار سریع دید: اغلب افراد ظرف ۲۴ تا ۴۸ ساعت به دید شفاف و کامل می‌رسند. بدون درد و بدون نیاز به بخیه. کاهش احتمال بروز آستیگماتیسم القایی بعد از عمل.

هزینه بالاتر: به دلیل استفاده از تجهیزات و فناوری دو دستگاه لیزر پیشرفته. خشکی چشم موقت: که با مصرف قطره‌های اشک مصنوعی برطرف می‌شود. حساسیت به نور و هاله بینی در شب: تا زمان ترمیم کامل بافت قرنیه طبیعی است. احتمال جابه‌جایی فلپ: در صورت وارد آمدن ضربه بسیار شدید به صورت یا مالش محکم چشم.

۱. دستورات قبل از عمل (آماده‌سازی) قطع استفاده از لنز تماسی: حداقل ۱ هفته قبل از عمل برای لنزهای نرم و ۳ تا ۴ هفته برای لنزهای سخت مصرف آن‌ها را قطع کنید تا قرنیه به شکل طبیعی بازگردد. پرهیز از آرایش و محصولات پوستی: از ۴۸ ساعت قبل از عمل، از آرایش چشم، استفاده از کرم‌های دور چشم، عطر، ادکلن و اسپری‌های خوشبوکننده خودداری کنید. شستشوی پلک‌ها: شب قبل یا صبح روز عمل، پلک‌ها و مژه‌ها را با شامپوی بچه رقیق‌شده یا شوینده‌های مخصوص چشم بشویید. پوشش مناسب: در روز عمل لباس راحت، دکمه‌دار یا زیپ‌دار بپوشید تا هنگام تعویض لباس با چشم‌ها برخوردی نداشته باشد. همراه داشتن عینک آفتابی: یک عینک آفتابی استاندارد و دودی همراه خود داشته باشید تا بلافاصله بعد از عمل استفاده کنید. ۲. دستورات حین عمل (داخل اتاق جراحی) حفظ آرامش و عدم حرکت: روی تخت جراحی کاملاً آرام دراز بکشید و سر خود را ثابت نگه دارید. تمرکز روی نور راهنما: در طول عمل تنها به نور چشمک‌زن (سبز یا قرمز) بالای سر خود خیره شوید و چشم را نچرخانید. (دستگاه‌های لیزر مجهز به سیستم هوشمند تعقیب‌کننده چشم یا Eye-Tracker هستند، اما همکاری شما سرعت عمل را بالا می‌برد). عدم لمس صورت: دست‌های خود را کنار بدن نگه داشته و به هیچ عنوان به صورت، شانه یا محیط استریل اطراف دست نزدید. پرهیز از فشار دادن پلک‌ها: چشم‌ها با ابزار مخصوصی به نام اسپکولوم باز نگه داشته می‌شوند، پس نیازی به مقاومت یا فشار آوردن به پلک‌ها نیست. 3. مراقبت‌های بعد از عمل (دوران نقاهت)

جراحی PRK (Photorefractive Keratectomy) یکی از قدیمی‌ترین، باسابقت‌ترین و ایمن‌ترین روش‌های جراحی لیزری چشم برای اصلاح عیوب انکساری (نزدیک‌بینی، دوربینی و آستیگماتیسم) است. در این روش برخلاف لیزیک، هیچ لایه‌ای (فلپ) از روی قرنیه بریده و برداشته نمی‌شود؛ بلکه تنها لایه بسیار سطحی و سلولی قرنیه (اپیتلیوم) بازسازی یا برداشته شده و سپس لیزر اگزایمر مستقیماً سطح زیرین قرنیه را شکل‌دهی می‌کند. این لایه سطحی ظرف چند روز به طور طبیعی خودبه‌خود ترمیم شده و بازسازی می‌شود.

این عمل به صورت سرپایی، بدون نیاز به بیهوشی عمومی و بسیار سریع (حدود ۵ تا ۱۰ دقیقه برای هر چشم) انجام می‌پذیرد: بی‌حسی و آماده‌سازی چشم: ابتدا چند قطره بی‌حسی در چشم ریخته می‌شود تا در طول عمل هیچ دردی احساس نشود. سپس پلک‌ها با ابزار ظریفی باز نگه داشته می‌شوند تا از پلک زدن جلوگیری شود. برداشتن لایه سطحی (اپیتلیوم): جراح لایه بسیار نازک و سلولی روی قرنیه را به آرامی کنار می‌زند یا برمی‌دارد. تراش قرنیه با لیزر اگزایمر: از بیمار خواسته می‌شود تا به نور بالای سر خیره شود. سپس لیزر اگزایمر در چند ثانیه، بر اساس نمره دقیق چشم، انحنای لایه زیرین قرنیه را شکل می‌دهد تا نور دقیقاً روی شبکیه متمرکز شود. پیشگیری از لک قرنیه (استفاده از داروی میتومایسین سی): یک اسفنج بسیار کوچک آغشته به داروی میتومایسین سی (Mitomycin-C) به مدت چند ثانیه روی قرنیه قرار داده می‌شود تا از ایجاد لک یا کدورت قرنیه پس از درمان جلوگیری کرده و سپس چشم شسته می‌شود. قرار دادن لنز پانسمان: در انتهای عمل، یک لنز تماسی شفاف و بدون نمره روی قرنیه قرار می‌گیرد. این لنز مانند یک پانسمان عمل کرده تا لایه سطحی قرنیه سریع‌تر رشد کرده و ترمیم شود. پس از ترمیم کامل (معمولاً ۳ تا ۵ روز بعد)، پزشک این لنز را برمی‌دارد.

۱. دستورات قبل از عمل (آماده‌سازی) قطع استفاده از لنز تماسی: حداقل ۱ هفته قبل از عمل برای لنزهای نرم و ۳ تا ۴ هفته برای لنزهای سخت مصرف آن‌ها را قطع کنید تا قرنیه به شکل طبیعی بازگردد. پرهیز از آرایش و محصولات پوستی: از ۴۸ ساعت قبل از عمل، از آرایش چشم، استفاده از کرم‌های دور چشم، عطر، ادکلن و اسپری‌های خوشبوکننده خودداری کنید. شستشوی پلک‌ها: شب قبل یا صبح روز عمل، پلک‌ها و مژه‌ها را با شامپوی بچه رقیق‌شده یا شوینده‌های مخصوص چشم بشویید. پوشش مناسب: در روز عمل لباس راحت، دکمه‌دار یا زیپ‌دار بپوشید تا هنگام تعویض لباس با چشم‌ها برخوردی نداشته باشد. همراه داشتن عینک آفتابی: یک عینک آفتابی استاندارد و دودی همراه خود داشته باشید تا بلافاصله بعد از عمل استفاده کنید. ۲. دستورات حین عمل (داخل اتاق جراحی) حفظ آرامش و عدم حرکت: روی تخت جراحی کاملاً آرام دراز بکشید و سر خود را ثابت نگه دارید. تمرکز روی نور راهنما: در طول عمل تنها به نور چشمک‌زن (معمولاً سبز یا قرمز) بالای سر خود خیره شوید و چشم را نچرخانید. عدم لمس صورت: دست‌های خود را کنار بدن نگه داشته و به هیچ عنوان به صورت، شانه یا محیط استریل اطراف دست نزنید. پرهیز از فشار دادن پلک‌ها: چشم‌ها با ابزار مخصوصی باز نگه داشته می‌شوند، پس نیازی به مقاومت یا فشار آوردن به پلک‌ها نیست. ۳. مراقبت‌های بعد از عمل (دوران نقاهت) روزهای اول (تا زمان برداشتن لنز پانسمان - حدود ۳ تا ۵ روز اول) عدم لمس و نمالیدن چشم‌ها: مهم‌ترین اصل در حفظ فرآیند ترمیم اپیتلیوم. پرهیز کامل از تماس آب با چشم: تا زمان برداشتن لنز پانسمان، نباید آب وارد چشم شود. استفاده از شیلد محافظ در خواب: برای جلوگیری از برخورد ناخواسته دست با چشم در طول خواب. مدیریت درد و استراحت چشمی: مصرف منظم قطره‌ها و مسکن‌های تجویزی و استراحت در محیط‌های با نور کم. هفته‌ها و ماه‌های بعد (پس از برداشتن لنز پانسمان) استفاده مداوم از عینک آفتابی: هنگام خروج از منزل تا چند ماه از عینک آفتابی استاندارد استفاده کنید. مصرف منظم قطره‌های تجویزی: قطره‌های کورتونی و اشک مصنوعی طبق جدول زمان‌بندی پزشک مصرف شوند. پرهیز از آرایش چشم و شنا: تا ۱ ماه از آرایش چشم، رفتن به استخر، دریا و سونا خودداری کنید. پرهیز از ورزش‌های سنگین: انجام ورزش‌های پربرخورد تا چند هفته به تأخیر افتد.

جراحی ترانس پی‌آرکی (Trans-PRK) پیشرفته‌ترین و جدیدترین نسل از جراحی‌های اصلاح دید به روش PRK است. در این روش نوین، تمامی مراحل عمل به‌صورت ۱۰۰٪ لیزری، بدون دخالت دست و بدون استفاده از هیچ‌گونه ابزار جراحی مکانیکی یا محلول‌های شیمیایی انجام می‌شود.

در روش PRK سنتی: جراح ابتدا لایه سطحی قرنیه (اپیتلیوم) را به وسیله ابزار دستی یا محلول الکلی برمی‌داشت و سپس با لیزر نمره چشم را تراش می‌داد. در روش Trans-PRK (Transepithelial PRK): همان لیزر اگزایمر هوشمند در یک مرحله پیوسته و هوشمند، ابتدا لایه سطحی (اپیتلیوم) را برداشته و بلافاصله و بدون وقفه، نمره چشم را اصلاح و تراش می‌دهد.

این روش به دلیل فناوری پیشرفته خود دارای برتری‌های بالینی مهمی است: کاملاً بدون تماس دست یا ابزار (No-Touch): هیچ‌گونه تیغ جراحی، ابزار مکانیکی یا محلول الکلی با چشم بیمار تماس پیدا نمی‌کند. درد و سوزش به مراتب کمتر: به دلیل تراش فوق‌العاده دقیق و میکروسکوپی لیزر، آسیب به بافت‌های اطراف به حداقل رسیده و میزان درد و سوزش در روزهای اول نسبت به PRK سنتی بسیار کمتر است. ترمیم و دوران نقاهت سریع‌تر: لایه سطحی قرنیه در روش Trans-PRK با سرعت بیشتری نسبت به PRK معمولی بازسازی و ترمیم می‌شود. حفظ کامل استحکام قرنیه (بدون ایجاد فلپ): مانند روش PRK، هیچ لایه‌ای از قرنیه بریده نمی‌شود؛ بنابراین خطرات جابه‌جایی فلپ (که در لیزیک وجود دارد) مطرح نبوده و بهترین گزینه برای قرنیه‌های نسبتاً نازک، ورزشکاران و افراد دارای مشاغل پربرخورد است. کاهش عوارض خشکی چشم: میزان آسیب به اعصاب سطح قرنیه بسیار ناچیز است.

اگرچه ترانس پی‌آرکی روشی فوق‌العاده ایمن است، اما محدودیت‌ها و نکات زیر را باید مد نظر داشت: محدودیت در برخی نمره‌های بسیار بالا: برای برخی نمره‌های شدید نزدیک‌بینی یا آستیگماتیسم‌های بسیار پیچیده، ممکن است جراح متخصص روش‌های پیشرفته دیگری را ترجیح دهد. وجود درد و سوزش خفیف در ۲ تا ۳ روز اول: اگرچه میزان ناآرامی آن از PRK سنتی بسیار کمتر است، اما مانند لیزیک بلافاصله بی‌درد نبوده و نیازمند استراحت چندروزه در منزل تا ترمیم لایه اپیتلیوم است. هزینه بالاتر: به دلیل استفاده از نرم‌افزارها و تکنولوژی لیزری اگزایمر پیشرفته‌تر، هزینه آن نسبت به PRK معمولی کمی بیشتر است.

لنز داخل چشمی فِیکیک (Phakic IOL) یک لنز کمکی بسیار نازک، ظریف و انعطاف‌پذیر است که طی یک جراحی کوتاه‌مدت درون چشم (پشت عنبیه یا جلوی عدسی طبیعی) قرار داده می‌شود. این روش دقیقاً مانند این است که یک لنز تماسی دائمی را بدون اینکه دیده شود یا حسش کنید، درون چشم کاشته باشند.

کاشت لنز فیکیک معمولاً برای افرادی تجویز می‌شود که کاندیدای مناسبی برای عمل‌های لیزری حذف عینک (مانند لیزیک، فمتولیزیک یا PRK) نیستند: افرادی با نمره چشم بسیار بالا: کسانی که نزدیک‌بینی یا دوربینی بسیار شدید دارند و لیزر نمی‌تواند تمام ضعیفی چشم آن‌ها را تراش دهد. افرادی با قرنیه بسیار نازک: کسانی که ضخامت قرنیه آن‌ها کمتر از حد استاندارد بوده و تراش دادن آن با لیزر خطرناک است. افرادی با خشکی چشم شدید: زیرا در این عمل هیچ بخشی از قرنیه تراشیده نمی‌شود و اعصاب سطح چشم آسیب نمی‌بینند. افرادی که نمره چشمشان ثابت شده است: معمولاً افراد بین ۲۱ تا ۴۵ سال که نمره چشم آن‌ها حداقل به مدت یک سال تغییر نکرده باشد.

قابلیت بازگشت (Reversible): اگر به هر دلیلی در آینده مشکلی پیش بیاید یا نمره چشم تغییر کند، جراح می‌تواند لنز را به‌راحتی از چشم خارج کرده یا تعویض نماید. کیفیت دید فوق‌العاده: تصویری شفاف ارائه داده و به دلیل عدم تراش بافت، باعث نازک شدن قرنیه نمی‌شود. حفظ ساختار طبیعی قرنیه: هیچ بخشی از بافت قرنیه سوزانده یا تراشیده نمی‌شود.

لیزیک: روشی سریع، اقتصادی و اثبات‌شده برای افرادی است که نمره چشم معمولی، قرنیه سالم و ضخامت قرنیه کافی دارند. لنز فیکیک: روشی پیشرفته، قابل بازگشت و بسیار ایمن برای افرادی است که به دلیل نمره چشم بسیار بالا، قرنیه نازک یا خشکی چشم شدید، شانس انجام عمل‌های لیزری را از دست داده‌اند.

۱. دستورات قبل از عمل (مراحل آماده‌سازی) قطع استفاده از لنز تماسی: در صورت استفاده از لنز نرم حداقل ۱ هفته و در صورت استفاده از لنز سخت (Hard) حداقل ۳ تا ۴ هفته قبل از عمل مصرف آن را قطع کنید تا قرنیه به شکل طبیعی خود بازگردد. انجام معاینات تخصصی: آزمایش‌ها و عکس‌برداری‌های دقیق (مانند شمارش سلول‌های اندوتلیوم قرنیه و اندازه‌گیری عمق اتاق قدامی چشم) برای سفارش و ساخت لنز اختصاصی انجام می‌شود که حضور به‌موقع در آن‌ها ضروری است. پرهیز از آرایش و عطر: از ۴۸ ساعت قبل از عمل، از آرایش چشم، استفاده از کرم دور چشم و عطر یا ادکلن خودداری کنید تا محیط عمل کاملاً استریل بماند. شستشوی چشم‌ها: شب قبل یا صبح روز عمل، مژه‌ها و پلک‌ها را با شامپو بچه رقیق‌شده یا شوینده‌های مخصوص چشم بشویید. لباس راحت و همراه: روز عمل لباس راحت دکمه‌دار بپوشید تا هنگام تعویض لباس به چشم فشاری وارد نشود. همراه داشتن عینک آفتابی دودی و حضور یک همراه الزامی است. ۲. نکات مهم حین عمل (داخل اتاق جراحی) حفظ آرامش: عمل با قطره بی‌حسی انجام می‌شود و دردی احساس نخواهید کرد. تمرکز روی نور بالای سر: در طول جراحی تنها به نور چشمک‌زن بالای سرتان نگاه کنید و از چرخاندن چشم خودداری نمایید. عدم حرکت سر و دست‌ها: سر خود را کاملاً ثابت نگه داشته و دست‌هایتان را به سمت صورت یا محیط استریل اطراف نبرید. پرهیز از فشار به پلک‌ها: ابزار مخصوصی پلک‌ها را باز نگه می‌دارد؛ بنابراین نیازی نیست سعی کنید پلک بزنید یا چشم را با فشار ببندید. ۳. مراقبت‌های بعد از عمل (دوران نقاهت) روزهای اول (بحرانی‌ترین زمان) مصرف مرتب قطره‌ها: قطره‌های آنتی‌بیوتیک و ضدالتهاب تجویزی را دقیقاً سر ساعت مصرف کنید تا از بروز عفونت و التهاب جلوگیری شود. خودداری از لمس و فشار به چشم: به هیچ عنوان چشم‌ها را نمالید یا فشار ندهید. پرهیز از تماس آب با چشم: تا ۳ الی ۴ روز از شستن صورت با آب و استحمام خودداری کنید. استفاده از شیلد (محافظ چشم): هنگام خواب در چند شب اول حتماً از محافظ پلاستیکی استفاده کنید تا در خواب ناخودآگاه به چشم فشاری وارد نشود. پرهیز از خم شدن و برداشتن وسایل سنگین: خم کردن سر به سمت پایین یا برداشتن اجسام سنگین باعث افزایش فشار داخل چشم شده و ممنوع است. هفته‌ها و ماه‌های بعد استفاده از عینک آفتابی: هنگام خروج از منزل برای محافظت از چشم در برابر نور و گرد و غبار از عینک آفتابی استفاده کنید. پرهیز از شنا و ورزش‌های سنگین: تا ۱ ماه از رفتن به استخر، دریا و سونا و همچنین انجام ورزش‌های پربرخورد خودداری نمایید. معاینات دوره‌ای منظم: حتماً در فواصل زمانی مشخص‌شده توسط پزشک (روز بعد عمل، هفته اول، ماه اول و سپس به‌صورت سالانه) مراجعه کنید تا فشار چشم و وضعیت سلامت لنز و قرنیه چک شود.

کاشت لنز داخل چشمی فِیکیک (Phakic IOL) یکی از ایمن‌ترین و پیشرفته‌ترین روش‌های اصلاح عیوب انکساری چشم است؛ اما برای دستیابی به بهترین نتیجه، بیمار باید کاندیدای مناسبی برای این عمل باشد. کاندیداهای مناسب و موارد تجویز لنز فیکیک افرادی که دارای شرایط زیر هستند، بیشترین سود را از جراحی کاشت لنز فیکیک می‌برند: افرادی با نمره چشم بسیار بالا: کسانی که به نزدیک‌بینی شدید (معمولاً بالای ۸- تا ۲۰- دیوپتر) یا دوربینی بالا مبتلا هستند و میزان ضعیفی چشم آن‌ها خارج از محدوده ایمن جراحی‌های لیزری (مانند لیزیک یا PRK) است. افرادی با قرنیه نازک یا غیرطبیعی: کسانی که ضخامت قرنیه آن‌ها برای تراش داده شدن با لیزر کافی نیست یا انحنا و شیب قرنیه مناسبی برای عمل‌های لیزری ندارند. مبتلایان به خشکی چشم شدید: افرادی که به دلیل خشکی چشم مزمن و شدید، امکان انجام جراحی‌های لیزری قرنیه را ندارند. تثبیت نمره چشم: افراد بین ۲۱ تا ۴۵ سال که شماره چشم آن‌ها حداقل به مدت یک سال تغییر نکرده باشد. عمق کافی اتاق قدامی چشم: داشتن فضای داخلی و عمق کافی در بخش جلویی چشم (که در معاینات تخصصی سنجیده می‌شود) جهت قرارگیری ایمن لنز بدون آسیب به قرنیه یا عدسی طبیعی. تعداد کافی سلول‌های اندوتلیوم قرنیه: داشتن تراکم سلولی مناسب در لایه داخلی قرنیه که در عکس‌برداری‌های پیش از عمل ارزیابی می‌شود.

انجام جراحی کاشت لنز فیکیک برای افراد زیر ممنوع است و پیشنهاد نمی‌شود: افراد زیر ۲۱ سال: به دلیل احتمال تغییر و عدم تثبیت شماره چشم. افراد بالای ۴۵ سال: که در آستانه ابتلا به پیرچشمی یا آب‌مروارید قرار دارند و روش‌های جراحی دیگر (نظیر تعویض عدسی) برای آن‌ها مناسب‌تر است. مبتلایان به بیماری‌های چشمی: شامل افراد مبتلا به آب‌سیاه (گلوکوم)، آب‌مروارید (کاتاراکت) یا التهاب‌های مزمن چشمی (یووئیت). بانوان باردار یا شیرده: به دلیل تغییرات هورمونی اثرگذار بر ساختار چشم.

اگرچه جراحی کاشت لنز فیکیک میزان موفقیت و رضایت بالایی دارد، اما مانند هر عمل جراحی دیگری ممکن است با برخی عوارض کوتاه‌مدت یا بلندمدت همراه باشد: ۱. عوارض و خطرات کوتاه‌مدت (دوران اولیه پس از عمل) افزایش فشار داخل چشم (گلوکوم حاد): ممکن است طی روزها یا هفته‌های اول به دلیل التهاب، انسداد مسیر خروج مایع چشم یا حساسیت به قطره‌های کورتونی رخ دهد. این عارضه با قطره کنترل می‌شود، اما در صورت عدم پیگیری به‌موقع می‌تواند به عصب بینایی آسیب بزند. عفونت داخل چشمی (اندوفتالمیت): به دلیل ورود ابزار به داخل چشم، خطر بسیار کمی (کمتر از ۰.۱ درصد) برای بروز عفونت وجود دارد که با رعایت شرایط استریل و مصرف منظم قطره‌های آنتی‌بیوتیک قابل پیشگیری است. التهاب و سوزش چشم: احساس سوزش خفیف، التهاب و حس وجود جسم خارجی در چشم تا چند روز اول طبیعی بوده و با قطره‌های تجویزی مهار می‌شود. ۲. عوارض و خطرات بلندمدت (نیازمند معاینات دوره‌ای سالانه) آب‌مروارید زودرس (کاتاراکت): اگر لنز کاشته‌شده بیش از حد به عدسی طبیعی چشم نزدیک باشد یا با آن برخورد کند، ممکن است به مرور زمان باعث کدر شدن عدسی طبیعی شود. در این صورت، جراح لنز فیکیک را خارج کرده و عمل تعویض عدسی انجام می‌دهد. کاهش سلول‌های اندوتلیوم قرنیه (Endothelial Cell Loss): قرنیه دارای یک لایه سلولی داخلی برای حفظ شفافیت خود است. حضور لنز فیکیک ممکن است به مرور زمان باعث کاهش تعداد این سلول‌ها شود؛ به همین دلیل ارزیابی سالانه این سلول‌ها ضروری است. جابه‌جایی یا انحراف لنز: در موارد بسیار نادر یا بر اثر ضربه شدید به صورت، ممکن است لنز کمی از جای خود تکان خورده و باعث تاری دید یا آستیگماتیسم شود. دیدن هاله و پخش نور در شب: ممکن است در محیط‌های کم‌نور، بازتاب نور یا هاله در اطراف چراغ‌ها دیده شود که معمولاً مغز به مرور زمان با آن سازگار می‌شود.

جراحی اسمایل (Small Incision Lenticule Extraction) جدیدترین و پیشرفته‌ترین نسل جراحی‌های لیزری چشم برای حذف دائمی عینک (به‌ویژه در افراد نزدیک‌بین و دارای آستیگماتیسم) است. در این روش، برخلاف جراحی لیزیک که جراح مجبور بود لایه بزرگی از سطح قرنیه (فلپ) را برش بزند و کنار بگذارد، هیچ لایه بزرگی کنار زده نمی‌شود؛ بلکه تنها برشی بسیار میکروسکوپی (در حد ۲ الی ۴ میلی‌متر) روی قرنیه ایجاد می‌گردد. این روش دقیق، جراحی بدون فلپ بوده و آسیب به سطح قرنیه و اعصاب آن را به حداقل می‌رساند.

1. بی‌حسی چشم: ابتدا قطره بی‌حسی داخل چشم ریخته می‌شود (بدون نیاز به هیچ‌گونه تزریق یا سوزن). 2. شکل‌دهی لایه درونی: دستگاه لیزر فمتوسکندِ فوق‌العاده دقیق، بدون آسیب به سطح قرنیه، لایه بافتی بسیار نازک و عدسی‌شکلی (به نام لنتیکول) را در داخل قرنیه آماده می‌کند. 3. خارج کردن بافت و اصلاح دید: جراح از طریق همان برش میکروسکوپی ۲ میلی‌متری، بافت لنتیکول را خارج می‌کند. با برداشتن این لایه، انحنای قرنیه اصلاح شده و نمره چشم صفر می‌شود.

مقایسه اسمایل با روش‌های قدیمی‌تر، برتری‌های ساختاری و بالینی مهمی را نشان می‌دهد: کاهش چشمگیر عوارض خشکی چشم: در لیزیک به دلیل ایجاد فلپ بزرگ، اعصاب سطح قرنیه قطع می‌شوند؛ اما در اسمایل به دلیل برش بسیار کوچک، اعصاب قرنیه دست‌نخورده باقی می‌مانند. حفظ ثبات و استحکام بالای قرنیه: عدم لایه‌برداری باعث حفظ ساختار و مقاومت طبیعی قرنیه می‌شود؛ که این ویژگی برای ورزشکاران، نظامیان و افراد در معرض ضربه عالی است. عدم وجود خطر جابه‌جایی فلپ: در لیزیک همیشه خطر جابه‌جایی لایه برش‌خورده بر اثر ضربه وجود دارد، اما در اسمایل اصلاً فلپی وجود ندارد. دوران نقاهت سریع و بدون درد: برخلاف PRK و لازک که ۳ تا ۴ روز درد و سوزش شدید دارند، عمل اسمایل تقریباً بدون درد است و سطح قرنیه سالم باقی می‌ماند.

میزان درد: عمل کاملاً بدون درد است. در حین عمل تنها یک فشار بسیار خفیف چندثانیه‌ای احساس می‌شود. بعد از عمل نیز به دلیل عدم دست‌کاری اعصاب، احساس سوزش و درد ناچیز است. مدت زمان جراحی: کل زمان حضور بیمار در اتاق عمل برای هر دو چشم حدود ۱۰ تا ۱۵ دقیقه است، اما تابش واقعی لیزر برای هر چشم تنها ۲۴ تا ۳۰ ثانیه زمان می‌برد.

برای انجام جراحی اسمایل، داشتن شرایط زیر الزامی است: شرایط عمومی و سنی سن مناسب: حداقل ۱۸ سال (ترجیحاً بالای ۲۰ سال) تا رشد کره چشم متوقف شده باشد. ثابت بودن شماره چشم: نمره چشم باید حداقل به مدت ۱ سال ثابت مانده باشد (تغییرات زیر ۰.۵ نمره قابل قبول است). محدوده نمره چشم: نزدیک‌بینی از ۱.۵- تا ۱۰- دیوپتر و آستیگماتیسم تا ۵- دیوپتر. (توجه: اسمایل برای درمان دوربینی کاربرد ندارد). ضخامت کافی قرنیه و سلامت کامل چشم: عدم ابتلا به قوز قرنیه، آب‌سیاه، عفونت فعال و عدم بارداری یا شیردهی.

افراد نزدیک‌بین و آستیگمات که خواهان دقیق‌ترین روش جراحی هستند. ورزشکاران و افراد با فعالیت بدنی بالا (مانند نظامیان، شناگران و ورزشکاران رزمی). افرادی که از خشکی چشم بعد از عمل می‌ترسند یا زیاد با کامپیوتر کار می‌کنند. شاغلین و افرادی که به دنبال سریع‌ترین زمان بازگشت به کار هستند.

جراحی اسمایل بسیار ایمن است، اما مانند هر عمل دیگری ممکن است با برخی عوارض موقت همراه باشد: عوارض احتمالی (موقتی و نادر) تاری دید و دیدن هاله: تا چند روز یا چند هفته اول طبیعی است و به مرور برطرف می‌شود. خشکی چشم خفیف: بسیار کمتر از لیزیک است و با قطره اشک مصنوعی کنترل می‌شود. کاهش دید در شب: تا زمان ترمیم کامل ممکن است رانندگی در شب نیاز به تمرکز بیشتری داشته باشد.

بازگشت به فعالیت‌های روزمره: اکثر بیماران ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد از عمل می‌توانند مطالعه و کار با تلفن همراه و کامپیوتر را آغاز کنند. تثبیت دید: بینایی از روز اول بسیار بهتر می‌شود، اما شفافیت ۱۰۰٪ و نهایی معمولاً ۱ تا ۴ هفته زمان می‌برد.

اقدامات قبل از عمل قطع استفاده از لنز: عدم استفاده از لنز نرم حداقل ۱ هفته و لنز سخت ۳ تا ۴ هفته قبل از عمل. عدم استفاده از آرایش و عطر: پرهیز از آرایش چشم، کرم دور چشم و عطر از ۲ تا ۳ روز قبل. شستشوی پلک‌ها: شستشوی مژه‌ها و پلک‌ها با شامپو بچه در شب قبل از عمل. نکات حین عمل حفظ آرامش کامل، نگاه کردن به نقطه نورانی بالای سر (حدود ۳۰ ثانیه) و عدم نگرانی از پلک زدن (به دلیل وجود نگهدارنده پلک). مراقبت‌های بعد از عمل روز اول: استراحت کامل، عدم لمس چشم‌ها و استفاده از عینک آفتابی حتی داخل منزل. قطره‌ها و بهداشت: مصرف منظم قطره‌های تجویزی و پرهیز از تماس آب و شامپو با چشم تا ۵ روز. ورزش و آرایش: پرهیز از ورزش سنگین و آرایش چشم تا ۲ هفته؛ عدم استفاده از استخر و سونا تا ۱ ماه.

تغییر شکل قرنیه در عمل اسمایل دائمی است و بافت برداشته‌شده دوباره رشد نمی‌کند. احتمال بازگشت شماره چشم نزدیک به صفر است، مگر در شرایط استثنایی زیر: 1. عدم ثبات شماره چشم قبل از عمل (جراحی در سنین پایین). 2. تغییرات طبیعی چشم با افزایش سن (مانند بروز پیرچشمی در بالای ۴۰ سالگی). 3. تغییرات هورمونی شدید (مانند دوران بارداری). در صورت داشتن سن مناسب و ثبات نمره چشم، نتیجه جراحی اسمایل تا پایان عمر باقی خواهد ماند.

چشم انسان دارای پرده‌ای شفاف و ظریف به نام ملتحمه است که روی سفیدی چشم را می‌پوشاند. در بیماری ناخنک، این بافت پوششی (معمولاً از سمت کنج بینی) ضخیم شده و شروع به رشد غیرطبیعی می‌کند. این بافت صورتی‌رنگ و مثلثی‌شکل (که شباهت زیادی به بال پروانه یا ناخن دارد) به آرامی روی سفیدی چشم حرکت کرده و در صورت عدم درمان، ممکن است کم‌کم به سمت قرنیه (بخش شفاف و رنگی چشم) پیشروی کند.

ناخنک بیشتر در افرادی دیده می‌شود که مدت‌زمان زیادی را در فضای باز می‌گذرانند. علت اصلی رشد این بافت، تحریک و التهاب مداوم سطح چشم است: نور خورشید (اشعه ماوراء بنفش یا UV): اصلی‌ترین عامل بروز ناخنک! اشعه UV به سلول‌های ملتحمه آسیب زده و باعث رشد غیرطبیعی آن‌ها می‌شود. خشکی و گرمای هوا: آب‌وهوای خشک و گرم، بافت چشم را مستعد تحریک و التهاب می‌سازد. گرد و غبار و باد: افرادی که در محیط‌های پر گرد و خاک، دود یا باد شدید فعالیت می‌کنند، بیشتر به این بیماری مبتلا می‌شوند. حساسیت و سوزش مزمن چشم.

در بسیاری از موارد، ناخنک‌های کوچک درد ندارند و تنها ظاهر چشم را تغییر می‌دهند؛ اما با بزرگ‌تر شدن این بافت، علائم زیر ظاهر می‌شوند: قرمزی و التهاب: سفیدی چشم در ناحیه ناخنک قرمز و پررگ می‌شود. احساس وجود جسم خارجی: بیمار مدام احساس می‌کند شن، جسم خارجی یا گرد و غبار در چشمش وجود دارد. سوزش، خارش و اشک‌ریزش مداوم. تاری دید و ایجاد آستیگماتیسم: اگر ناخنک بزرگ شده و روی قرنیه بکشد، انحنای قرنیه را تغییر داده و باعث آستیگمات شدن چشم یا افت دید می‌شود.

درمان ناخنک کاملاً به اندازه بافت و میزان ناراحتی بیمار بستگی دارد: ۱. در مراحل اولیه و ناخنک‌های کوچک (درمان غیرجراحی) قطره اشک مصنوعی: برای مرطوب نگه داشتن سطح چشم و برطرف کردن احساس وجود شن در چشم. قطره‌های ضدالتهاب یا کورتونی کوتاه‌مدت: در صورتی که چشم بسیار قرمز و ملتهب باشد، پزشک برای چند روز قطره‌های مخصوص تجویز می‌کند. ۲. در مراحل پیشرفته (درمان جراحی) اگر ناخنک بزرگ شده باشد، به سمت قرنیه پیشروی کرده، دید بیمار را مختل کرده یا از نظر زیبایی باعث ناراحتی فرد شده باشد، باید جراحی شود. امروزه جراحان متخصص تنها به برداشتن ناخنک اکتفا نمی‌کنند، بلکه با استفاده از پیوند بافت ملتحمه (Autograft) و چسب‌های بیولوژیک، احتمال بازگشت و عود مجدد ناخنک را به حداقل ممکن (زیر ۵٪) می‌رسانند.

در صورت مشاهده علائم زیر، مراجعه به فوق‌تخصص چشم ضروری است: رشد بافت ناخنک و نزدیک شدن آن به بخش رنگی چشم (قرنیه). احساس افت کیفیت دید یا تار شدن تصاویر. قرمزی، سوزش و دردی که با قطره‌های معمولی برطرف نمی‌شود. تغییر شکل ظاهری چشم که باعث ناراحتی و کاهش اعتمادبه‌نفس فرد شده باشد.

پیشگیری از ناخنک چشم بسیار ساده است و با ایجاد چند عادت سالم امکان‌پذیر است: استفاده مداوم از عینک آفتابی استاندارد: عینکی که به طور ۱۰۰٪ از چشم در برابر اشعه‌های مضری مانند UV محافظت کند. استفاده از کلاه لبه‌دار هنگام فعالیت در آفتاب. محافظت در برابر باد و گرد و خاک: استفاده از عینک‌های ایمنی و محافظ در محیط‌های کاری پر گرد و غبار. مرطوب نگه داشتن چشم: در صورت ابتلا به خشکی چشم، حتماً از قطره‌های اشک مصنوعی بدون مواد نگهدارنده استفاده کنید تا سطح چشم همیشه مرطوب بماند.

برای درک ساده مکانیسم این جراحی، چشم انسان را مانند یک توپ فوتبال در نظر بگیرید. لایه بیرونی و سفیدرنگ چشم اسکلرا (صلبیه یا سفیدی چشم) نام دارد و پرده ظریف شبکیه مانند یک کاغذ دیواری بسیار نازک به دیواره داخلی این توپ چسبیده است. وقتی شبکیه دچار پارگی می‌شود، مایع به زیر آن نفوذ کرده، از دیواره جدا می‌شود و می‌افتد. در جراحی اسکلرال باکلینگ (کاشت کمربند سیلیکونی)، جراح متخصص یک نوار یا اسفنج سیلیکونی ظریف را از بیرون روی سفیدی چشم قرار داده و آن را محکم می‌کند. این اقدام باعث می‌شود دیواره چشم قدری به سمت داخل فرورفتگی پیدا کرده و خود را به پرده شبکیه نزدیک کند تا پارگی شبکیه دوباره بسته شده و در جای اصلی خود بچسبد.

این عمل معمولاً تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی موضعی انجام پذیرفته و شامل مراحل زیر است: دسترسی به دیواره چشم: جراح برشی ظریف روی پرده پوششی چشم (ملتحمه) ایجاد می‌کند تا به سفیدی چشم دسترسی یابد. انجماد و تثبیت پارگی (کریوپکسی): با یک پروب سرمازای مخصوص، دور تا دور پارگی شبکیه جوش داده می‌شود تا پس از ترمیم کاملاً محکم بچسبد. قرار دادن نوار سیلیکونی: نوار یا اسفنج سیلیکونی دقیقاً در محل پارگی، روی دیواره بیرونی چشم بخیه زده می‌شود تا دیواره را به سمت داخل فشار دهد. تخليه مایع زیر شبکیه: در صورت نیاز، مایعی که زیر شبکیه جمع شده است تخلیه می‌گردد تا پرده شبکیه کاملاً روی دیواره بنشیند. بستن برش: در نهایت، پرده ملتحمه بخیه خورده و عمل پایان می‌یابد. این نوار سیلیکونی به صورت دائمی و بدون اینکه دیده شود یا احساس گردد، روی دیواره چشم باقی می‌ماند

جوانان و افراد کم‌سن‌وسال: زیرا عدسی طبیعی چشم آن‌ها هنوز سالم است و نیازی به ورود به فضای داخلی چشم (مانند جراحی ویترکتومی) وجود ندارد. افرادی با پارگی‌های منطقه‌ای و ساده شبکیه: به‌ویژه پارگی‌هایی که در بخش‌های پایینی شبکیه رخ داده‌اند. افرادی که دچار آب‌مروارید نشده‌اند: زیرا در این روش برخلاف ویترکتومی، دست‌کاری داخلی انجام نشده و خطر بروز یا پیشرفت آب‌مروارید بسیار کمتر است.

عدم ورود به فضای داخلی چشم: به دلیل انجام جراحی روی دیواره بیرونی، خطر بروز عفونت‌های شدید داخل چشمی (اندوفتالمیت) به شدت کاهش می‌یابد. عدم تسریع در بروز آب‌مروارید: برعکس عمل ویترکتومی، این جراحی باعث کدر شدن سریع عدسی طبیعی چشم نمی‌شود. میزان موفقیت بسیار بالا: در چسباندن مجدد شبکیه در پارگی‌های اولیه فوق‌العاده موفق است. نتیجه دائمی و پایدار: کمربند سیلیکونی به عنوان یک پشتیبان دائمی برای شبکیه در جای خود باقی می‌ماند.

۱. مراقبت‌های قبل از عمل (آماده‌سازی) انجام معاینه کامل شبکیه با قطره‌های بازکننده مردمک و عکس‌برداری‌های تخصصی. ناشتا بودن کامل قبل از عمل (در صورت نیاز به بیهوشی عمومی). کنترل دقیق میزان فشار خون و قند خون. ۲. نکات حین عمل مدت زمان جراحی معمولاً بین ۱ تا ۲ ساعت است. عمل تحت بی‌حسی یا بیهوشی کامل انجام شده و بیمار دردی احساس نمی‌کند. ۳. مراقبت‌های بعد از عمل (دوران نقاهت) استفاده منظم از قطره‌ها: قطره‌های آنتی‌بیوتیک و ضدالتهاب تجویزی جهت مهار التهاب و قرمزی. مدیریت و کنترل درد: احساس فشار، تورم و درد خفیف در چند روز اول طبیعی بوده و با مسکن‌های معمولی تجویزی کنترل می‌شود. خودداری از لمس و مالش چشم. پرهیز از تماس آب با چشم: تا ۱ الی ۲ هفته از ورود آب به چشم جلوگیری شود. استفاده از شیلد (محافظ چشمی): حتماً هنگام خواب جهت جلوگیری از فشار ناخواسته استفاده شود.

تغییر نمره چشم (افزایش نزدیک‌بینی): زیرا نوار سیلیکونی کره چشم را کمی کشیده‌تر می‌کند؛ در نتیجه نمره چشم بیمار قدری نزدیک‌بین‌تر می‌شود که پس از بهبودی با عینک قابل اصلاح است. دوبینی موقت (Strabismus): به دلیل دست‌کاری عضلات بیرونی چشم، ممکن است تا مدتی بیمار دچار دوبینی موقت شود. تاری دید موقت یا تورم شبکیه. جابه‌جایی یا عفونت نوار سیلیکونی: عارضه‌ای بسیار نادر که در صورت بروز، نیازمند خارج کردن نوار توسط جراح است.

افراد مبتلا به نزدیک‌بینی شدید (میوپی بالا): زیرا دیواره چشم آن‌ها از قبل نازک‌تر از حد معمول است. مبتلایان به دیابت پیشرفته یا فشار خون کنترل‌نشده. افرادی با سابقه جراحی‌های متعدد یا ضربه شدید به چشم. کسانی که پارگی شبکیه آن‌ها کهنه و قدیمی شده است.

پاسخ کوتاه: خیر، به هیچ وجه! از نظر دیداری (دیگران): قطعه یا نوار سیلیکونی روی سفیدی چشم (اسکلرا) قرار می‌گیرد و پرده ظریف و نازک رویی چشم (ملتحمه) کاملاً روی آن را می‌پوشاند. بنابراین اصلاً از بیرون قابل دیدن نیست و ظاهر چشم هیچ تغییر غیرطبیعی پیدا نمی‌کند. از نظر احساس بیمار: چون این قطعه زیر بافت‌های چشم پنهان شده و لبه‌های تیزی ندارد، بیمار آن را حس نمی‌کند. تنها در چند روز اول به دلیل التهاب و بخیه‌های سطحی، ممکن است احساس وجود یک جسم خارجی یا فشار خفیف داشته باشید که با بهبود زخم و جذب بخیه‌ها کاملاً برطرف می‌شود.

بازگشت دید یک روند تدریجی و صبورانه است و نباید انتظار داشته باشید فردای عمل دید ۱۰۰٪ داشته باشید: هفته‌های اول (۲ تا ۴ هفته اول): دید چشم معمولاً تار است و چشم ممکن است کمی قرمز و متورم باشد. این موضوع کاملاً طبیعی است. شفاف شدن دید (بین ۱ تا ۳ ماه بعد): با فروکش کردن التهاب شبکیه و بافت‌های اطراف، شفافیت دید قدم به قدم بهتر می‌شود. تثبیت نهایی دید (حدود ۳ تا ۶ ماه بعد): معمولاً بعد از این مدت، شبکیه کاملاً در جای خود مستقر می‌شود. نکته بسیار مهم درباره عینک: چون نوار سیلیکونی شکل کره چشم را کمی کشیده‌تر می‌کند، معمولاً نمره چشم کمی نزدیک‌بین‌تر یا آستیگمات می‌شود. حدود ۲ تا ۳ ماه بعد عمل که چشم کاملاً آرام شد، پزشک برای شما عینک جدید تجویز می‌کند تا دیدتان کاملاً شفاف شود.

در مورد پرواز با هواپیما: اگر حباب گاز داخل چشم تزریق نشده باشد: برعکس عمل ویترکتومی، در عمل اسکلرال باکلینگ خالص (که گازی داخل چشم حباب نشده)، پرواز با هواپیما معمولاً هیچ خطری ندارد و پرواز محدودیتی ایجاد نمی‌کند. اگر همراه عمل، حباب گاز هم تزریق شده باشد: باید تا زمان جذب کامل گاز (معمولاً ۲ تا ۴ هفته) از پرواز خودداری کنید. در مورد ورزش و فعالیت بدنی: ۲ تا ۴ هفته اول: ورزش، دویدن، وزنه برداری، خم شدن زیاد و فعالیت‌های سنگین مطلقاً ممنوع است تا شبکیه فرصت کافی برای چسبیدن محکم داشته باشد. پیاده‌روی سبک مانعی ندارد. بعد از ۱ ماه: با تایید و معاینه مجدد جراح، می‌توانید کم‌کم ورزش‌های سبک را شروع کنید. ورزش‌های پرخطر: ورزش‌هایی که ریسک ضربه مستقیم به سر و چشم دارند (مثل بوکس، فوتبال یا رزمی) یا شیرجه زدن در آب باید برای مدت طولانی‌تر یا برای همیشه با احتیاط و مشورت پزشک انجام شوند.

کلمه اسکلرا (Sclera) به معنای سفیدی چشم و باکل (Buckle) به معنای کمربند یا سگک است. در این جراحی، یک قطعه کوچک از جنس سیلیکون اسفنجی یا لاستیک جامد، مانند یک کمربند ظریف به دیواره خارجی چشم (سفیدی چشم) دوخته می‌شود. این قطعه سیلیکونی دیواره چشم را به سمت داخل فشار می‌دهد (باکل می‌کند) تا به شبکیه جدا شده برسد. با این کار، کشش زجاجیه روی شبکیه برداشته شده و پارگی بسته می‌شود. این قطعه سیلیکونی معمولاً برای همیشه روی چشم باقی می‌ماند و از بیرون قابل مشاهده نیست.

مراحل انجام این عمل شامل موارد زیر است: ۱. پس از اعمال بیهوشی، جراح لایه خارجی چشم (ملتحمه) را کنار می‌زند تا به سفیدی چشم (اسکلرا) دسترسی پیدا کند. ۲. با استفاده از ابزارهای خاص، محل دقیق پارگی شبکیه مشخص می‌شود. ۳. جراح از کرایوتراپی (سرما درمانی) یا لیزر برای ایجاد یک اسکار (بافت جوشگاه) در اطراف سوراخ شبکیه استفاده می‌کند. این کار باعث می‌شود شبکیه مانند چسب به دیواره چشم بچسبد. ۴. کمربند سیلیکونی در محل مناسب روی سفیدی چشم بخیه زده می‌شود تا دیواره چشم را به سمت داخل هل دهد. ۵. در صورت نیاز، مایع جمع‌شده در زیر شبکیه تخلیه می‌شود تا شبکیه کاملاً در جای خود بخوابد. ۶. در نهایت، بافت‌های خارجی چشم بخیه زده می‌شوند.

عمل اسکلرال باکلینگ برای همه انواع جداشدگی شبکیه مناسب نیست، اما برای گروه‌های زیر بهترین انتخاب است: بیماران جوان و نوجوان: زیرا زجاجیه چشم در افراد جوان هنوز کاملاً به شبکیه چسبیده است و برداشتن آن (مانند عمل ویترکتومی) بسیار دشوار است. بیمارانی که هنوز عمل آب‌مروارید نکرده‌اند (Phakic): این عمل برخلاف ویترکتومی، خطر ایجاد آب‌مروارید را به همراه ندارد. افرادی که دچار پارگی‌های ساده و بدون پیچیدگی در شبکیه هستند، به ویژه در قسمت‌های پایینی شبکیه.

عدم ایجاد آب‌مروارید: مهم‌ترین مزیت این روش این است که عدسی طبیعی چشم را کدر نمی‌کند. بدون نیاز به پوزیشن صورت رو به پایین (Face-down): در بیشتر موارد اسکلرال باکلینگ (برخلاف ویترکتومی با تزریق گاز)، نیازی نیست بیمار روزهای متوالی سر خود را رو به پایین نگه دارد. ماندگاری بالا: چون باکل برای همیشه روی چشم می‌ماند، حمایت دائمی از شبکیه ایجاد می‌کند.

اگرچه این جراحی بسیار ایمن و موثر است، اما ممکن است عوارض زیر رخ دهد: تغییر شماره چشم (نزدیک‌بینی): چون کمربند سیلیکونی چشم را کمی فشرده و طول آن را افزایش می‌دهد، معمولاً بیمار بعد از عمل کمی نزدیک‌بین می‌شود و نیاز به تعویض شیشه عینک دارد. دوبینی (استرابیسم): به دلیل دستکاری عضلات چشم حین بخیه زدن باکل، ممکن است بیمار دچار دوبینی موقت شود که معمولاً به مرور زمان برطرف می‌گردد. عفونت یا پس زدن باکل: در موارد نادر، ممکن است قطعه سیلیکونی عفونت کرده یا از جای خود خارج شود که در این صورت نیاز به خروج آن با جراحی است. افزایش فشار چشم: که با قطره کنترل می‌شود. جداشدگی مجدد شبکیه: در صورت عدم موفقیت عمل، ممکن است به جراحی‌های تکمیلی (مانند ویترکتومی) نیاز باشد.

برخی از بیماران ریسک بالاتری برای تجربه عوارض یا عدم موفقیت جراحی دارند، از جمله: بیمارانی که دارای صلبیه (سفیدی چشم) بسیار نازک هستند، زیرا خطر سوراخ شدن چشم حین بخیه زدن باکل وجود دارد. افراد مبتلا به PVR (رتینوپاتی پرولیفراتیو زجاجیه): یعنی کسانی که بافت‌های اسکار و زخم شدید داخل چشم دارند؛ این افراد معمولاً کاندید مناسبی برای باکل نیستند و باید ویترکتومی شوند. بیمارانی که سابقه جراحی‌های متعدد چشم (مانند عمل گلوکوم) در گذشته داشته‌اند.

۱. مراقبت‌های قبل از عمل (آمادگی‌های ضروری پیش از ورود به اتاق عمل) قطع مصرف داروهای رقیق‌کننده خون (مانند آسپرین، پلاویکس) از چند روز قبل با مشورت پزشک متخصص قلب. ناشتا بودن کامل (عدم مصرف آب و غذا) به مدت ۸ تا ۱۲ ساعت قبل از جراحی. استفاده از قطره‌های گشادکننده مردمک در بیمارستان پیش از شروع عمل. ۲. حین عمل (شرایط حین جراحی) این عمل معمولاً تحت بیهوشی عمومی انجام می‌شود، اما در برخی شرایط خاص ممکن است از بی‌حسی موضعی همراه با داروهای آرام‌بخش قوی استفاده شود. زمان عمل معمولاً بین ۱ تا ۲ ساعت طول می‌کشد و بیمار دردی احساس نمی‌کند. ۳. مراقبت‌های بعد از عمل (اقدامات حیاتی برای تسریع بهبودی) استفاده از شیلد محافظ: چشم تا چند روز پانسمان است و پس از آن هنگام خواب باید از شیلد پلاستیکی برای جلوگیری از ضربه یا مالش استفاده شود. مصرف منظم داروها: استفاده دقیق از قطره‌های آنتی‌بیوتیک و ضدالتهاب (کورتون) برای جلوگیری از عفونت و کاهش ورم. محدودیت‌های حرکتی: پرهیز از بلند کردن اجسام سنگین، خم شدن شدید، و ورزش‌های پربرخورد به مدت چند هفته. نکته: درد، قرمزی و تورم پلک‌ها در روزهای اول طبیعی است و با مسکن‌های تجویز شده کنترل می‌شود.

خیر، به هیچ وجه. این نوار سیلیکونی ظریف در قسمت‌های پشتی دیواره چشم دوخته می‌شود و کاملاً زیر لایه شفاف ملتحمه و بافت‌های اطراف چشم پنهان می‌ماند؛ بنابراین از بیرون اصلاً قابل مشاهده نیست و ظاهر چشم شما هیچ تغییری نخواهد کرد. همچنین پس از پایان دوره نقاهت و برطرف شدن تورم‌های اولیه، شما نیز وجود آن را به عنوان یک جسم خارجی در چشم خود احساس نخواهید کرد.

بازگشت بینایی پس از جراحی شبکیه یک فرآیند تدریجی است. در هفته‌های اول به دلیل التهاب چشم، وجود بخیه‌ها و استفاده از قطره‌های چشمی، دید شما تار خواهد بود. نکته مهم این است که باکل سیلیکونی با فشار دادن دیواره چشم، شکل کُروی چشم را کمی تغییر می‌دهد (آن را کشیده‌تر می‌کند) که این امر معمولاً باعث ایجاد یا افزایش «نزدیک‌بینی» می‌شود. تثبیت نهایی بینایی و خوابیدن کامل شبکیه ممکن است ۳ تا ۶ ماه زمان ببرد و پس از آن، پزشک برای شما یک عینک با نمره جدید تجویز می‌کند تا کیفیت دیدتان کامل شود.

برخلاف عمل ویترکتومی (که در آن به دلیل تزریق گاز، پرواز با هواپیما تا هفته‌ها اکیداً ممنوع است)، در عمل اسکلرال باکلینگ اگر گازی در چشم تزریق نشده باشد، سفر هوایی مانعی ندارد. اما در خصوص ورزش: شما باید حداقل به مدت یک ماه از انجام فعالیت‌های سنگین، بلند کردن اجسام بیش از ۵ کیلوگرم و خم شدن‌های شدید خودداری کنید. همچنین انجام ورزش‌های پربرخورد (مثل بوکس یا هنرهای رزمی) به دلیل خطر ضربه به چشم، برای این بیماران توصیه نمی‌شود و در صورت انجام ورزش‌های دیگر، استفاده از عینک‌های محافظ ضروری است.

برای درک ساده مکانیسم تولید و تخلیه اشک، چشم انسان را مانند یک سینک ظرفشویی هوشمند در نظر بگیرید: غده اشکی (شیر آب): به‌طور مداوم برای مرطوب و سالم نگه داشتن سطح چشم، اشک تولید می‌کند. مجرای اشکی (خروجی و لوله فاضلاب): اشک اضافی را از مجرای ظریف گوشه چشم به داخل مجرای بینی هدایت می‌کند (به همین دلیل هنگام گریه کردن، ترشحات بینی نیز افزایش می‌یابد). وقتی این لوله خروجی (مجرای اشکی) به هر دلیلی مسدود یا تنگ شود، اشک راهی برای ورود به بینی ندارد؛ در نتیجه از روی پلک‌ها سرریز شده، در کیسه اشکی جمع می‌گردد و به مرور باعث بروز التهاب و عفونت می‌شود. در جراحی DCR (داکریوسیستورینوستومی)، جراح به جای باز کردن لوله قدیمی و مسدود، یک مسیر میان‌بر و جدید از کیسه اشکی مستقیماً به داخل فضای بینی ایجاد می‌کند تا اشک دوباره به راحتی و به صورت طبیعی تخلیه شود.

اشک چشم به طور طبیعی پس از شستشوی سطح چشم، از طریق مجاری ظریفی وارد کیسه اشکی شده و سپس از طریق «مجرای بینی-اشکی» به داخل بینی تخلیه می‌شود (به همین دلیل است که هنگام گریه کردن، آبریزش بینی پیدا می‌کنیم). زمانی که این مسیر مسدود شود، اشک راهی برای خروج ندارد و روی گونه‌ها سرریز می‌شود. جراحی داکریوسیستوراینوستومی (DCR) یک روش جراحی است که هدف آن ایجاد یک مسیر بای‌پس (میان‌بر) جدید بین کیسه اشکی و حفره بینی است تا اشک بتواند به راحتی تخلیه شود و از تجمع عفونت در گوشه چشم جلوگیری گردد.

این جراحی معمولاً تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی موضعی همراه با آرام‌بخش انجام شده و به دو روش اصلی قابل اجرا است: ۱. جراحی از طریق بینی (DCR آندوسکوپیک - بدون برش پوستی) این روش امروزه محبوب‌ترین و مدرن‌ترین تکنیک محسوب می‌شود. جراح با استفاده از یک لوله دوربین‌دار باریک (آندوسکوپ) از طریق سوراخ بینی وارد شده و بدون ایجاد هیچ‌گونه برشی روی پوست صورت، مسیر جدید را از داخل بینی باز می‌کند. مزیت بزرگ: عدم به جا ماندن هرگونه رد زخم، بخیه یا اسکار روی پوست صورت. ۲. جراحی از بیرون (DCR باز یا سنتی) جراح یک برش بسیار کوچک (حدود ۱ سانتی‌متر) روی پوست کناری تیغه بینی (فاصله بین چشم و بینی) ایجاد کرده، به کیسه اشکی دسترسی پیدا می‌کند، مسیر جدید تخلیه را می‌سازد و در نهایت پوست را با بخیه‌های ظریف می‌بندد. 💡 نکته مهم (کارگذاری لوله سیلیکونی): در هر دو روش، جراح معمولاً یک لوله سیلیکونی بسیار نازک و موقت را داخل مسیر جدید قرار می‌دهد تا بافت‌های در حال ترمیم به یکدیگر نچسبند. این لوله معمولاً چند ماه بعد به راحتی و کاملاً بدون درد در مطب خارج می‌شود.

این عمل برای افرادی تجویز می‌شود که انسداد مجرای اشکی آن‌ها به درمان‌های دارویی یا روش‌های ساده‌تر پاسخ نداده است: بزرگسالانی با اشک‌ریزش مداوم: افرادی که بدون داشتن آلرژی یا گریه کردن، مدام اشک از چشم آن‌ها روی صورت جاری می‌شود. مبتلایان به عفونت‌های مکرر کیسه اشکی (داکریوسیستیت): افرادی که گوشه چشم و کنار بینی آن‌ها دچار تورم، قرمزی، درد و خروج ترشحات چرکینی (قی) می‌شود. کودکانی که روش‌های اولیه روی آن‌ها موثر نبوده است: کودکانی که با انسداد مادرزادی مجرای اشکی متولد شده و بعد از سن ۱ تا ۲ سالگی با ماساژ تخصصی یا میل زدن (پروبینگ) درمان نشده‌اند. افرادی که بر اثر ضربه یا آسیب بینی دچار انسداد شده‌اند: کسانی که به دلیل تصادف، جراحی‌های قبلی بینی یا پولیپ شدید، مجرای اشکی آن‌ها آسیب دیده است.

درمان قطعی و همیشگی: درصد موفقیت جراحی باز کردن مجرای اشکی (Dacryocystorhinostomy یا DCR) بسیار بالا بوده (بین ۸۵٪ تا ۹۵٪) و اشک‌ریزش مداوم و سوزش چشم را برای همیشه متوقف می‌کند. پایان دادن به عفونت‌های مکرر چشمی: با تخلیه مناسب و طبیعی اشک، تجمع چرک، سوزش، تورم و عفونت‌های دردناک گوشه چشم کاملاً ریشه‌کن می‌شوند. بهبود کیفیت زندگی بیمار: فرد از پاک کردن مداوم اشک با دستمال و قرمزی یا زخم شدن پوست حساس اطراف چشم آسوده می‌شود. بدون رد زخم (در روش آندوسکوپیک): در روش آندوسکوپی که از داخل بینی انجام می‌پذیرد، هیچ‌گونه برشی روی پوست صورت ایجاد نشده و دوره بهبودی به مراتب سریع‌تر است.

با وجود اینکه جراحی DCR بسیار ایمن و کم‌ریسک است، اما مانند هر عمل دیگری ممکن است با برخی عوارض موقت یا نادر همراه باشد: خونریزی از بینی: به دلیل وجود رگ‌های فراوان در مخاط بینی، خونریزی خفیف تا چند روز اول طبیعی است (خونریزی‌های شدید بسیار نادر هستند). انسداد مجدد مسیر ساخته‌شده (عود بیماری): در درصد بسیار کمی از بیماران، تشکیل بافت‌های ترمیمی زخم ممکن است باعث بسته شدن دوباره مجرای جدید شود. جابه‌جایی یا بیرون زدن لوله سیلیکونی: گاهی لوله نازک سیلیکونی که داخل مجرا قرار داده شده کمی جابه‌جا می‌شود که جراح در مطب به راحتی آن را تنظیم می‌نماید. عفونت زخم یا بینی: که با مصرف منظم آنتی‌بیوتیک تجویزی به راحتی مهار و درمان می‌شود.

۱. مراقبت‌های قبل از عمل (آماده‌سازی) سی‌تی اسکن یا معاینه تخصصی بینی: ارزیابی آناتومی بینی جهت اطمینان از عدم وجود انحراف شدید تیغه بینی یا پولیپ. قطع داروهای رقیق‌کننده خون: با مشورت پزشک معالج، مصرف داروهایی مانند آسپرین، وارفارین یا مسکن‌های NSAID (نظیر ژلوفن) از چند روز قبل قطع می‌شود تا خطر خونریزی حین و بعد از عمل کاهش یابد. ناشتا بودن: در صورت انجام عمل تحت بیهوشی عمومی، حداقل ۸ ساعت قبل از جراحی از خوردن و آشامیدن خودداری شود. انجام آزمایش‌های خون کامل و دریافت مشاوره قلب (به‌ویژه برای افراد با سن بالا). ۲. نکات حین عمل بدون احساس درد: عمل معمولاً تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی موضعی همراه با آرام‌بخش انجام شده و بین ۴۵ دقیقه تا ۱.۵ ساعت به طول می‌انجامد.

این جراحی بسته به شرایط بیمار، تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی موضعی همراه با داروهای خواب‌آور قوی انجام می‌شود. زمان عمل معمولاً بین ۴۵ دقیقه تا ۱.۵ ساعت طول می‌کشد. در انتهای عمل، جراح ممکن است یک پانسمان یا تامپون داخل بینی قرار دهد. ۳. مراقبت‌های بعد از عمل (بسیار حیاتی) پرهیز از فین کردن شدید (مهم‌ترین اصل!): تا ۲ الی ۳ هفته بعد از عمل مطلقاً نباید با فشار فین کنید؛ چراکه فشار هوا می‌تواند باعث خونریزی و جابه‌جایی لوله سیلیکونی شود. شستشوی بینی و استفاده از اسپری‌ها: شستشوی مداوم داخل بینی با سرم نرمال سالین و اسپری‌های تجویزشده جهت پاکسازی لخته‌های خون و باز ماندن مجرا. مصرف منظم قطره‌ها و داروها: مصرف سر وقت قطره‌های چشمی آنتی‌بیوتیک/کورتونی و آنتی‌بیوتیک‌های خوراکی طبق برنامه زمان‌بندی دقیق. پرهیز از فعالیت‌های سنگین و خم شدن: خودداری از دولا شدن، برداشتن وسایل سنگین و ورزش‌های پرفشار تا ۲ هفته. مراقبت از لوله سیلیکونی: لوله شفاف و بسیار نازکی که در گوشه چشم قرار دارد را نباید بکشید یا دست‌کاری کنید. این لوله معمولاً ۲ تا ۶ ماه بعد به راحتی در مطب توسط جراح خارج می‌شود.

در برخی شرایط خاص، جراحی DCR تجویز نمی‌شود یا باید تا زمان رفع مشکل به تأخیر بیفتد: وجود تومور یا ضایعات بدخیم در کیسه اشکی یا بینی: در این موارد اولویت درمانی با برداشتن کامل تومور است. عفونت شدید و حاد چشمی در لحظه: اگر گوشه چشم در حالت التهاب شدید، آبسه و عفونت فعال باشد، ابتدا باید با آنتی‌بیوتیک عفونت مهار شده و سپس جراحی انجام گیرد. بیماری‌های شدید قلبی یا اختلالات انعقادی کنترل‌نشده: افرادی که به دلیل شرایط عمومی جسمانی امکان تحمل بیهوشی یا جراحی را ندارند. ابتلا به خشکی چشم بسیار شدید: در بیمارانی که چشم آن‌ها به میزان کافی اشک تولید نمی‌کند، باز کردن مجرا فایده‌ای نداشته و حتی ممکن است خشکی چشم را بدتر کند.

لوله سیلیکونی بسیار ظریفی که برای باز نگه داشتن مسیر جدید در چشم قرار داده می‌شود، کاملاً شفاف و نامرئی است و اختلالی در بینایی ایجاد نمی‌کند. این لوله معمولاً بین ۱ تا ۳ ماه بعد از عمل در چشم می‌ماند. فرآیند خارج کردن آن در مطب پزشک و بدون نیاز به بیهوشی در کمتر از چند ثانیه انجام می‌شود و کاملاً بدون درد است. آیا جراحی مجرای اشکی با لیزر هم انجام می‌شود؟ بله، در برخی مراکز پیشرفته از لیزر برای سوراخ کردن استخوان بین کیسه اشکی و بینی در روش آندوسکوپیک استفاده می‌شود. با این حال، مطالعات نشان داده‌اند که روش‌های سنتی (استفاده از ابزارهای مکانیکی جراحی) در باز نگه داشتن دائمی مجرا درصد موفقیت بالاتری نسبت به لیزر دارند. پزشک بر اساس آناتومی بینی شما بهترین روش را پیشنهاد خواهد داد.

گرفتگی مجرای اشکی در نوزادان بسیار شایع است اما معمولاً با ماساژ مداوم گوشه چشم تا یک‌سالگی به صورت خودکار باز می‌شود. اگر باز نشود، پزشک با یک عمل سرپایی و ۵ دقیقه‌ای به نام «سونداژ یا میل زدن» (فرو کردن یک میله ظریف برای پاره کردن غشای مسدودکننده) مشکل را حل می‌کند و نیازی به جراحی سنگین استخوان شکنی (DCR) که برای بزرگسالان انجام می‌شود، ندارند.

این یکی از مهم‌ترین سوالاتی است که بیماران پیش از جراحی مجرای اشکی از پزشک خود می‌پرسند. هر دو روش خارجی (External) و آندوسکوپیک (Endoscopic) با یک هدف مشترک (ایجاد مسیر جدید برای تخلیه اشک به بینی) انجام می‌شوند، اما مسیر دسترسی جراح و ابزارهای مورد استفاده در آن‌ها کاملاً متفاوت است. در ادامه، تفاوت‌های دقیق این دو روش و میزان موفقیت هر کدام را بررسی می‌کنیم: ۱. جراحی DCR به روش خارجی (کلاسیک) این روش سال‌هاست که به عنوان «استاندارد طلایی» (Gold Standard) در درمان انسداد مجاری اشکی شناخته می‌شود. نحوه انجام: جراح یک برش کوچک (حدود ۱ تا ۱.۵ سانتی‌متر) روی پوست، دقیقاً در ناحیه بین گوشه چشم و بینی ایجاد می‌کند. از طریق این برش، استخوان باز شده و کیسه اشکی مستقیماً به مخاط بینی بخیه زده می‌شود. مزیت اصلی: جراح دید کاملاً مستقیم و تسلط بالایی روی آناتومی دارد و می‌تواند لبه‌های بافت را به طور دقیق به هم بخیه بزند (ایجاد فلپ)، که این کار مانع از بسته شدن مجدد مسیر در آینده می‌شود. عیب اصلی: احتمال باقی ماندن یک جای زخم (اسکار) بسیار ظریف روی صورت وجود دارد، هرچند که در اکثر افراد این خط در چین‌های طبیعی پوست محو می‌شود. ۲. جراحی DCR به روش آندوسکوپیک (مدرن) با پیشرفت تکنولوژی، این روش محبوبیت بسیار زیادی به ویژه در میان افراد حساس به زیبایی پیدا کرده است. نحوه انجام: هیچ برشی روی صورت انجام نمی‌شود. جراح یک لوله ظریف مجهز به دوربین و نور (آندوسکوپ) را وارد سوراخ بینی می‌کند. تمام مراحل برداشتن استخوان و باز کردن کیسه اشکی با ابزارهای ظریف از داخل بینی انجام می‌شود. مزیت اصلی: هیچ‌گونه جای زخم یا برشی روی صورت بیمار باقی نمی‌ماند. همچنین پمپ اشکی چشم دست‌نخورده باقی می‌ماند و معمولاً درد، تورم و کبودی بعد از عمل به میزان قابل‌توجهی کمتر است. عیب اصلی: به تجهیزات گران‌قیمت آندوسکوپی و مهارت بسیار بالای جراح در کار با دوربین نیاز دارد. همچنین در صورت وجود انحراف شدید تیغه بینی، انجام این روش ممکن است دشوار یا غیرممکن باشد. کدام روش موفقیت بیشتری دارد؟ پاسخ کوتاه این است: روش خارجی همچنان درصد موفقیت کمی بالاتری دارد. درصد موفقیت روش خارجی: در مقالات علمی معتبر، میزان موفقیت این روش بین ۹۰ تا ۹۵ درصد (و گاهی تا ۹۸ درصد) گزارش شده است. دلیل این موفقیت بالا، امکان بخیه زدن مستقیم لایه‌های مخاطی به یکدیگر است. درصد موفقیت روش آندوسکوپیک: موفقیت این روش معمولاً بین ۸۵ تا ۹۰ درصد ارزیابی می‌شود. البته با پیشرفت ابزارها و افزایش تبحر جراحان، این عدد در حال نزدیک شدن به روش خارجی است.