دکتر علیرضا نخعی مقدم

تب معمولاً به افزایش دمای بدن در پاسخ به عفونت یا التهاب گفته می‌شود.

در کودکان، بسیاری از تب‌ها در اثر عفونت‌های ویروسی ایجاد می‌شوند و خود عدد تب به‌تنهایی شدت بیماری را مشخص نمی‌کند.

وضعیت عمومی کودک، سن، نحوه تنفس، سطح هوشیاری، میزان دریافت مایعات و علائم همراه اهمیت زیادی دارند.

• عفونت‌های ویروسی دستگاه تنفسی از علل شایع هستند.
• عفونت گوش، گلودرد باکتریایی، عفونت ادراری، ذات‌الریه و سایر عفونت‌ها نیز ممکن است با تب همراه باشند.
• گاهی تب پس از واکسیناسیون نیز ایجاد می‌شود.

• بی‌اشتهایی، خستگی، لرز، سردرد و کاهش فعالیت ممکن است دیده شوند.
• علائمی مانند مشکل تنفس، خواب‌آلودگی غیرعادی، تشنج، سفتی گردن، استفراغ مکرر یا بثورات غیرعادی اهمیت بیشتری دارند.
• در شیرخواران کوچک، کاهش شیر خوردن یا بی‌حالی می‌تواند از مهم‌ترین نشانه‌های بیماری باشد.

• هدف اصلی درمان، راحت‌تر کردن کودک و جلوگیری از کم‌آبی است.
• مصرف کافی مایعات اهمیت دارد.
• در صورت نیاز می‌توان از داروهای مناسب کاهش تب بر اساس سن، وزن و توصیه پزشک استفاده کرد.
• آنتی‌بیوتیک برای خود تب تجویز نمی‌شود و تنها زمانی کاربرد دارد که یک عفونت باکتریایی مشخص یا محتمل وجود داشته باشد.

• تب ۳۸ درجه یا بالاتر در شیرخوار کمتر از سه ماه نیازمند ارزیابی سریع پزشکی است.
• در کودکان بزرگ‌تر نیز تب همراه با حال عمومی بسیار بد، مشکل تنفس، کم‌آبی، تشنج، خواب‌آلودگی شدید یا سایر علائم نگران‌کننده باید بررسی شود.

• مهم‌ترین اقدام توجه به وضعیت عمومی کودک و دریافت مایعات است.
• پاشویه با آب بسیار سرد، یخ یا الکل روش مناسبی برای کنترل تب نیست.

سرماخوردگی یک عفونت ویروسی دستگاه تنفسی فوقانی است و در کودکان بسیار شایع است.

کودکان، به‌خصوص در سال‌های نخست زندگی و هنگام حضور در مهدکودک یا مدرسه، ممکن است چندین بار در سال دچار عفونت تنفسی شوند.

• ویروس‌های متعددی می‌توانند سرماخوردگی ایجاد کنند.
• انتقال بیشتر از طریق قطرات تنفسی و تماس دست با ترشحات آلوده انجام می‌شود.

• آبریزش یا گرفتگی بینی، عطسه، سرفه، گلودرد و گاهی تب دیده می‌شوند.
• کاهش اشتها و بی‌قراری نیز ممکن است در کودکان کوچک‌تر ایجاد شود.

• بیشتر موارد به درمان حمایتی نیاز دارند.
• مصرف مایعات، استراحت و در صورت نیاز کنترل درد یا تب می‌توانند کمک‌کننده باشند.
• آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌های سرماخوردگی اثر ندارد.
• داروهای ترکیبی ضدسرفه و سرماخوردگی نیز در کودکان، به‌خصوص سنین پایین، باید تنها بر اساس توصیه پزشک استفاده شوند.

تنفس سخت، تب طولانی، گوش‌درد شدید، کاهش هوشیاری، کم‌آبی یا بدتر شدن علائم پس از بهبود اولیه نیازمند ارزیابی هستند.

شستن مرتب دست‌ها، پوشاندن دهان هنگام سرفه و خودداری از استفاده مشترک از وسایل شخصی می‌تواند انتقال عفونت را کاهش دهد.

اوتیت میانی حاد به التهاب و عفونت فضای پشت پرده گوش گفته می‌شود.

این مشکل به‌خصوص در کودکان خردسال شایع است و اغلب پس از یک عفونت تنفسی ایجاد می‌شود.

• شیپور استاش در کودکان کوتاه‌تر و افقی‌تر است و در جریان سرماخوردگی ممکن است تهویه گوش میانی مختل شود.
• تجمع مایع پشت پرده می‌تواند زمینه عفونت را ایجاد کند.

• گوش‌درد، تب، بی‌قراری و اختلال خواب ممکن است وجود داشته باشند.
• کودکان کوچک ممکن است گوش خود را بکشند یا بیشتر گریه کنند.
• اگر پرده گوش سوراخ شود، ممکن است ترشح از گوش دیده شود.

• کنترل درد اهمیت زیادی دارد.
• بعضی عفونت‌های گوش بدون آنتی‌بیوتیک بهبود پیدا می‌کنند، اما در کودکان کوچک‌تر، بیماری شدید، درگیری دوطرفه یا شرایط خاص ممکن است آنتی‌بیوتیک لازم باشد.
• تصمیم بر اساس سن، شدت علائم و معاینه پرده گوش انجام می‌شود.

گوش‌درد شدید، تب بالا، ترشح از گوش یا ادامه علائم برای چند روز نیاز به ارزیابی دارند.

کاهش تماس با دود سیگار، واکسیناسیون مناسب و در شیرخواران تغذیه با شیر مادر در صورت امکان می‌توانند احتمال بعضی عفونت‌ها را کاهش دهند.

گلودرد می‌تواند ناشی از عفونت ویروسی یا باکتریایی باشد.

بیشتر گلودردهای کودکان ویروسی هستند، اما عفونت استرپتوکوکی حلق در کودکان سن مدرسه اهمیت ویژه‌ای دارد.

• ویروس‌های تنفسی شایع‌ترین علت هستند.
• باکتری استرپتوکوک گروه A نیز می‌تواند فارنژیت ایجاد کند.

• درد هنگام بلع، تب، قرمزی حلق و بزرگ شدن لوزه‌ها ممکن است دیده شوند.
• سرفه و آبریزش بینی بیشتر به نفع عفونت ویروسی هستند، هرچند تشخیص قطعی تنها بر اساس یک علامت انجام نمی‌شود.

• در عفونت ویروسی، درمان حمایتی انجام می‌شود.
• اگر آزمایش یا ارزیابی پزشکی عفونت استرپتوکوکی را تأیید کند، آنتی‌بیوتیک تجویز می‌شود.

مشکل شدید در بلع، آبریزش دهان به علت ناتوانی در بلع، مشکل تنفس یا حال عمومی بد نیازمند بررسی سریع هستند.

شستن دست‌ها و پرهیز از استفاده مشترک از ظروف و وسایل شخصی کمک‌کننده است.

برونشیولیت عفونت راه‌های هوایی کوچک ریه است و بیشتر در شیرخواران و کودکان زیر دو سال دیده می‌شود.

ویروس RSV یکی از مهم‌ترین عوامل ایجاد آن است.

بیشتر کودکان بیماری خفیفی دارند، اما بعضی شیرخواران ممکن است دچار مشکل تنفسی قابل‌توجه شوند.

• ویروس وارد دستگاه تنفسی می‌شود و باعث التهاب راه‌های هوایی کوچک می‌شود.
• تورم و ترشحات می‌توانند عبور هوا را سخت‌تر کنند.

• بیماری معمولاً با آبریزش بینی و سرفه شروع می‌شود.
• در ادامه ممکن است خس‌خس، تنفس سریع، کاهش شیر خوردن یا فرورفتگی قفسه سینه هنگام تنفس ایجاد شود.
• در شیرخواران بسیار کوچک، گاهی کاهش فعالیت یا وقفه‌های تنفسی نیز دیده می‌شود.

• در بیشتر کودکان درمان حمایتی است.
• باز نگه داشتن بینی و تأمین مایعات اهمیت دارند.
• کودکانی که اکسیژن خون پایین دارند، نمی‌توانند مایعات کافی دریافت کنند یا دچار دیسترس تنفسی هستند ممکن است نیاز به بستری داشته باشند.

مشکل تنفس، کبودی، کاهش واضح شیر خوردن یا نوشیدن، کاهش ادرار و بدتر شدن علائم از نشانه‌های مهم هستند.

• شستن دست، کاهش تماس شیرخوار کوچک با افراد بیمار و رعایت اصول بهداشتی اهمیت دارند.
• برای برخی شیرخواران، روش‌های پیشگیری اختصاصی از بیماری شدید RSV نیز ممکن است بر اساس شرایط و دستورالعمل‌های محل زندگی مطرح باشند.

آسم یک بیماری التهابی مزمن راه‌های هوایی است که می‌تواند باعث دوره‌های مکرر سرفه، خس‌خس و تنگی نفس شود.

هر خس‌خس در کودکان به معنی آسم نیست، به‌خصوص در سنین پایین که عفونت‌های ویروسی می‌توانند خس‌خس ایجاد کنند.

• زمینه ژنتیکی و حساسیت راه‌های هوایی نقش دارند.
• عفونت ویروسی، فعالیت بدنی، دود سیگار، آلودگی هوا و مواد حساسیت‌زا می‌توانند در بعضی کودکان علائم را تحریک کنند.

• سرفه مکرر، به‌خصوص شب‌ها یا هنگام ورزش، خس‌خس و احساس تنگی نفس از علائم مهم هستند.
• برخی کودکان بین حملات کاملاً بدون علامت هستند.

• درمان بر اساس شدت و دفعات علائم تعیین می‌شود.
• داروهای استنشاقی بازکننده راه هوایی برای کنترل علائم حاد و در برخی کودکان داروهای کنترل‌کننده ضدالتهاب استفاده می‌شوند.
• روش صحیح استفاده از اسپری و اسپیسر بخش مهمی از درمان است.

• سرفه یا خس‌خس مکرر، بیدار شدن شبانه به علت سرفه یا محدود شدن فعالیت بدنی نیاز به ارزیابی دارند.
• تنگی نفس شدید، ناتوانی در صحبت یا کبودی وضعیت اورژانسی است.

استفاده منظم از درمان کنترل‌کننده در کودکانی که به آن نیاز دارند و کاهش مواجهه با محرک‌های شناخته‌شده اهمیت دارد.

اسهال به افزایش دفعات و آبکی شدن مدفوع نسبت به حالت معمول کودک گفته می‌شود.

عفونت‌های ویروسی دستگاه گوارش یکی از علل شایع هستند.

مهم‌ترین خطر اسهال در کودکان، به‌خصوص شیرخواران، کم‌آبی است.

• ویروس‌ها، باکتری‌ها و در بعضی موارد انگل‌ها می‌توانند اسهال ایجاد کنند.
• برخی داروها یا عدم تحمل غذایی نیز از علل دیگر هستند.

• مدفوع آبکی، استفراغ، تب و درد شکم ممکن است وجود داشته باشند.
• خشکی دهان، کاهش ادرار، نداشتن اشک و بی‌حالی می‌توانند نشانه کم‌آبی باشند.

• جبران مایعات و املاح مهم‌ترین بخش درمان است.
• محلول ORS برای بسیاری از کودکان دچار اسهال مناسب است.
• در بیشتر گاستروانتریت‌های ویروسی آنتی‌بیوتیک لازم نیست.
• تغذیه کودک نیز معمولاً باید با توجه به تحمل او ادامه پیدا کند.

کم‌آبی، خون در مدفوع، استفراغ مکرر، درد شدید شکم، تب بالا یا حال عمومی بد نیازمند بررسی هستند.

شستن صحیح دست‌ها و رعایت ایمنی آب و غذا از اقدامات مهم هستند.

استفراغ یک علامت است و علل بسیار متفاوتی دارد.

عفونت ویروسی دستگاه گوارش یکی از علل شایع است، اما عفونت‌های دیگر، میگرن، مسمومیت، مشکلات جراحی شکم و بیماری‌های متابولیک نیز ممکن است استفراغ ایجاد کنند.

• تحریک مرکز استفراغ در مغز یا دستگاه گوارش می‌تواند این علامت را ایجاد کند.
• علت در سنین مختلف متفاوت است.

• استفراغ سبزرنگ، وجود خون، درد شدید شکم، خواب‌آلودگی غیرطبیعی یا کاهش ادرار از نشانه‌های مهم هستند.
• استفراغ جهنده مکرر در شیرخوار کوچک نیز نیاز به بررسی دارد.

• در موارد خفیف، دریافت مکرر حجم‌های کم مایعات می‌تواند به جلوگیری از کم‌آبی کمک کند.
• درمان اصلی به علت استفراغ بستگی دارد.

استفراغ سبز، استفراغ خونی، علائم کم‌آبی شدید، سردرد شدید همراه با استفراغ یا درد شدید شکم نیازمند ارزیابی فوری هستند.

• مایعات باید به مقدار کم اما مکرر داده شوند.
• اگر کودک قادر به نگه داشتن مایعات نیست، باید ارزیابی شود.

یبوست فقط به معنی کم بودن دفعات دفع نیست.

مدفوع سفت، دفع دردناک، زور زدن زیاد یا خودداری کودک از دفع نیز می‌توانند نشانه یبوست باشند.

یبوست یکی از مشکلات شایع دوران کودکی است.

• در بسیاری از کودکان، تجربه یک دفع دردناک باعث می‌شود کودک دفع را نگه دارد.
• هرچه مدفوع بیشتر در روده باقی بماند، خشک‌تر و دفع آن دشوارتر می‌شود و یک چرخه معیوب ایجاد می‌شود.
• تغییر رژیم غذایی و شروع آموزش توالت نیز می‌توانند نقش داشته باشند.

• مدفوع سفت و بزرگ، درد هنگام دفع، شکم‌درد و گاهی بی‌اختیاری مدفوع در کودکان بزرگ‌تر ممکن است ایجاد شوند.
• گاهی کودک به دلیل نگه داشتن مدفوع حالت‌های خاصی به بدن خود می‌دهد.

• درمان ممکن است شامل اصلاح رژیم غذایی، افزایش مصرف مایعات، ایجاد برنامه منظم برای نشستن روی توالت و در بعضی کودکان استفاده از داروی نرم‌کننده مدفوع باشد.
• یبوست مزمن معمولاً به درمان پیوسته نیاز دارد و قطع زودهنگام درمان می‌تواند باعث عود شود.

شروع یبوست از هفته‌های نخست زندگی، اتساع شکم، استفراغ، کاهش رشد یا وجود خون قابل‌توجه در مدفوع نیازمند بررسی دقیق‌تر هستند.

• مصرف فیبر کافی، مایعات مناسب و داشتن زمان منظم برای توالت کمک‌کننده هستند.
• تنبیه کودک به دلیل نگه داشتن مدفوع معمولاً مشکل را بیشتر می‌کند.

عفونت ادراری زمانی ایجاد می‌شود که باکتری‌ها در بخشی از دستگاه ادراری رشد کنند.

عفونت ممکن است محدود به مثانه باشد یا کلیه‌ها را نیز درگیر کند.

در کودکان کوچک، علائم همیشه اختصاصی نیستند.

• باکتری‌های اطراف ناحیه تناسلی می‌توانند وارد مجرای ادرار شوند.
• بعضی ناهنجاری‌های دستگاه ادراری یا برگشت ادرار از مثانه نیز می‌توانند خطر عفونت را افزایش دهند.

• در کودکان بزرگ‌تر، سوزش ادرار، تکرر ادرار، درد زیر شکم و تب ممکن است دیده شوند.
• در شیرخواران ممکن است تب بدون علت واضح، بی‌قراری، کاهش شیر خوردن یا استفراغ تنها علائم باشند.

• درمان معمولاً با آنتی‌بیوتیک مناسب انجام می‌شود.
• انتخاب دارو در صورت امکان بر اساس آزمایش و کشت ادرار انجام می‌شود.
• در بعضی کودکان، به‌خصوص موارد تب‌دار یا عودکننده، ممکن است بررسی‌های بیشتری لازم باشد.

• تب بدون علت مشخص، درد هنگام ادرار یا تکرر جدید ادرار نیازمند ارزیابی هستند.
• تب همراه با درد پهلو یا حال عمومی بد می‌تواند با درگیری کلیه همراه باشد.

مصرف مایعات کافی، جلوگیری از نگه داشتن طولانی ادرار و درمان یبوست می‌توانند در برخی کودکان کمک‌کننده باشند.

آهن برای ساخت هموگلوبین و انتقال اکسیژن در بدن ضروری است.

اگر ذخایر آهن کاهش پیدا کنند، ممکن است کم‌خونی ایجاد شود.

کودکان خردسال به دلیل رشد سریع نیاز بیشتری به آهن دارند.

دریافت ناکافی آهن، مصرف بیش از اندازه شیر گاو در بعضی کودکان، رشد سریع و در مواردی از دست دادن خون می‌توانند باعث کمبود آهن شوند.

• رنگ‌پریدگی، خستگی، بی‌حالی، کاهش تمرکز و گاهی کاهش اشتها ممکن است دیده شوند.
• کمبود خفیف آهن ممکن است در ابتدا علامت واضحی ایجاد نکند.

• پس از تأیید تشخیص، مکمل آهن و اصلاح تغذیه معمولاً بخش اصلی درمان هستند.
• مقدار و مدت مصرف باید بر اساس سن، وزن و آزمایش‌های کودک تعیین شود.

رنگ‌پریدگی واضح، خستگی غیرعادی یا رژیم غذایی بسیار محدود ممکن است نیاز به بررسی داشته باشند.

• تغذیه متناسب با سن و استفاده از منابع غذایی آهن اهمیت دارند.
• در بعضی سنین و شرایط ممکن است مکمل آهن طبق برنامه مراقبتی توصیه شود.

رشد کودک باید در طول زمان و روی نمودار رشد بررسی شود.

یک عدد منفرد برای وزن یا قد به‌تنهایی نمی‌تواند مشخص کند کودک مشکل رشد دارد.

روند رشد نسبت به اندازه‌های قبلی اهمیت بیشتری دارد.

دریافت ناکافی کالری، مشکلات تغذیه، بیماری‌های گوارشی، بیماری‌های مزمن، مشکلات هورمونی و عوامل ژنتیکی ممکن است نقش داشته باشند.

• افزایش وزن ناکافی، افت روی منحنی رشد یا افزایش قد کمتر از انتظار ممکن است دیده شوند.
• وجود اسهال مزمن، استفراغ، کاهش اشتها یا بیماری مکرر می‌تواند سرنخ علت باشد.

• درمان بر اساس علت انجام می‌شود.
• در بعضی کودکان اصلاح الگوی تغذیه کافی است و در برخی دیگر آزمایش یا ارزیابی تخصصی لازم می‌شود.

اگر وزن یا قد کودک طی چند نوبت از مسیر قبلی خود فاصله گرفته یا والدین متوجه توقف رشد شده‌اند، بهتر است نمودار رشد بررسی شود.

اندازه‌گیری منظم قد، وزن و در شیرخواران دور سر در ویزیت‌های دوره‌ای اهمیت دارد.

زردی به زرد شدن پوست و سفیدی چشم به دلیل افزایش بیلی‌روبین خون گفته می‌شود.

زردی در روزهای نخست تولد شایع است و در بسیاری از نوزادان بدون عارضه برطرف می‌شود.

با این حال افزایش شدید بیلی‌روبین می‌تواند خطرناک باشد.

• پس از تولد تعداد زیادی از گلبول‌های قرمز شکسته می‌شوند و کبد نوزاد هنوز برای دفع سریع بیلی‌روبین کاملاً بالغ نیست.
• کمبود دریافت شیر، ناسازگاری گروه خونی و برخی بیماری‌ها نیز می‌توانند زردی را افزایش دهند.

• پوست و سفیدی چشم زرد می‌شوند.
• اگر بیلی‌روبین بیشتر شود، زردی ممکن است از صورت به تنه و اندام‌ها گسترش پیدا کند.

• سطح بیلی‌روبین باید بر اساس سن نوزاد به ساعت، سن بارداری و عوامل خطر تفسیر شود.
• اگر مقدار بیلی‌روبین از حد مشخصی بالاتر باشد ممکن است فتوتراپی لازم شود.
• در موارد بسیار شدید روش‌های درمانی دیگری نیز وجود دارند.

زردی در ۲۴ ساعت نخست تولد، افزایش سریع زردی، کاهش شیر خوردن، بی‌حالی یا ادامه طولانی زردی نیازمند بررسی هستند.

پیگیری مناسب بعد از تولد و اطمینان از تغذیه کافی نوزاد اهمیت دارند.

رشد به تغییرات جسمی مانند قد، وزن و دور سر مربوط می‌شود، در حالی که تکامل شامل مهارت‌های حرکتی، گفتاری، شناختی و اجتماعی است.

در ویزیت‌های دوره‌ای، پزشک درباره مهارت‌های متناسب با سن سؤال می‌کند و رفتار و توانایی‌های کودک را بررسی می‌کند.

کودکی که در کسب مهارت‌های حرکتی، گفتاری یا اجتماعی تأخیر دارد یا مهارتی را که قبلاً داشته از دست داده است نیاز به بررسی دارد.

برخی مداخلات توان‌بخشی و آموزشی در صورت شروع زودتر می‌توانند نتیجه بهتری داشته باشند.

هر زمان والدین احساس می‌کنند گفتار، حرکت، ارتباط یا رفتار کودک با همسالان تفاوت قابل‌توجهی دارد، مطرح کردن موضوع با متخصص کودکان مناسب است.

تعامل روزانه، صحبت کردن، بازی، کتاب خواندن و فرصت مناسب برای فعالیت جسمی با توجه به سن اهمیت دارند.

اشتهای کودکان در طول رشد ثابت نیست و در دوره‌هایی ممکن است کمتر یا بیشتر شود.

در بسیاری از کودکان نوپا، سرعت رشد نسبت به سال اول زندگی کاهش می‌یابد و اشتها نیز ممکن است کمتر شود.

بیماری‌های حاد، یبوست، کمبود آهن، مشکلات تغذیه و رفتارهای مرتبط با غذا خوردن ممکن است نقش داشته باشند.

کاهش وزن، توقف رشد، استفراغ مزمن، اسهال طولانی یا مشکل بلع نیازمند بررسی هستند.

• تنظیم وعده‌ها، کاهش خوراکی‌های کم‌ارزش بین غذاها و ایجاد محیط آرام هنگام غذا خوردن می‌تواند کمک کند.
• اجبار و تنبیه هنگام غذا خوردن معمولاً نتیجه مطلوبی ندارد.

اگر کاهش اشتها طولانی شده یا با کاهش وزن و افت رشد همراه است، ارزیابی پزشکی لازم است.

ارائه غذاهای متنوع، داشتن وعده‌های منظم و الگوبرداری از تغذیه سالم خانواده اهمیت دارند.

واکسن‌ها سیستم ایمنی را برای مقابله با بیماری‌های عفونی مشخص آماده می‌کنند.

برنامه واکسیناسیون کودکان بر اساس دستورالعمل ملی هر کشور تنظیم می‌شود.

واکسن بخش بی‌خطر یا غیرفعال‌شده‌ای از عامل بیماری یا اطلاعات لازم برای شناسایی آن را در اختیار سیستم ایمنی قرار می‌دهد.

بسته به برنامه ملی، بیماری‌هایی مانند دیفتری، کزاز، سیاه‌سرفه، فلج اطفال، سرخک و هپاتیت از جمله بیماری‌های قابل پیشگیری با واکسن هستند.

تب خفیف، درد محل تزریق و بی‌قراری پس از بعضی واکسن‌ها ممکن است ایجاد شوند.

تب شدید یا علائم غیرعادی باید بررسی شوند.

اگر کودک بیماری زمینه‌ای، ضعف سیستم ایمنی یا سابقه واکنش شدید به واکسن داشته باشد، بهتر است شرایط او پیش از واکسیناسیون بررسی شود.

دریافت واکسن‌ها در زمان مناسب احتمال ابتلا به بیماری‌های قابل پیشگیری و عوارض آن‌ها را کاهش می‌دهد.